نیکویی: نابودی شمشاد هیرکانی یعنی حذف بخشی از هویت طبیعی ایران

خبرگزاری مهر، گروه استان ها:جنگل‌های هیرکانی، به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین جنگل‌های جهان، گنجینه‌ای کم‌نظیر از تنوع زیستی را در خود جای داده‌اند؛ جنگل‌هایی که قدمت آن‌ها به میلیون‌ها سال پیش بازمی‌گردد و امروز به‌عنوان میراث طبیعی جهانی شناخته می‌شوند. در میان گونه‌های متعدد این جنگل‌ها، «شمشاد هیرکانی» جایگاهی ویژه دارد؛ گونه‌ای همیشه‌سبز، نادر و بومی که قرن‌ها بخشی جدایی‌ناپذیر از ساختار اکولوژیک جنگل‌های شمال ایران بوده است.

شمشاد هیرکانی با نام علمی Buxus hyrcana یکی از معدود گونه‌های پهن‌برگ همیشه‌سبز جنگل‌های هیرکانی محسوب می‌شود که به دلیل ویژگی‌های ژنتیکی و ریخت‌شناختی خاص، به‌عنوان گونه‌ای مستقل در مجامع علمی جهان شناخته شده است. این گونه ارزشمند از آستارا در غرب جنگل‌های شمال آغاز می‌شود و تا شرق گلستان امتداد دارد؛ اما طی سال‌های اخیر، تخریب زیستگاه‌ها، فشارهای انسانی، تغییرات اقلیمی و محدودیت‌های اکولوژیک، بقای آن را با تهدیدهای جدی مواجه کرده است.

در چنین شرایطی، ذخیره‌گاه‌های جنگلی نقش مهمی در حفاظت از گونه‌های در معرض خطر ایفا می‌کنند. یکی از مهم‌ترین این ذخیره‌گاه‌ها، «چشمه بلبل» در شرق جنگل‌های هیرکانی است که به‌عنوان یکی از پناهگاه‌های اصلی شمشاد هیرکانی شناخته می‌شود.

خبرنگار مهر در گفتگویی با علی‌اصغر نیکویی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان، ابعاد مختلف اهمیت شمشاد هیرکانی، وضعیت کنونی این گونه، تهدیدهای موجود و برنامه‌های حفاظتی را بررسی کرده است.

*شمشاد هیرکانی چه جایگاهی در اکوسیستم جنگل‌های شمال کشور دارد؟

شمشاد هیرکانی یکی از ارزشمندترین گونه‌های جنگلی ایران و حتی منطقه خاورمیانه محسوب می‌شود. این گونه به دلیل همیشه‌سبز بودن، تراکم بالا و سازگاری خاص با اقلیم مرطوب خزری، نقش مهمی در پایداری اکولوژیک جنگل‌های هیرکانی دارد. در واقع شمشاد فقط یک گونه گیاهی نیست؛ بخشی از ساختار طبیعی و تاریخی جنگل‌های شمال است.

وقتی درباره جنگل‌های هیرکانی صحبت می‌کنیم، در حقیقت درباره یک میراث چند میلیون ساله سخن می‌گوییم؛ جنگل‌هایی که بازمانده دوران سوم زمین‌شناسی هستند و بسیاری از گونه‌های آن‌ها در جهان کم‌نظیر است. شمشاد هیرکانی نیز یکی از همین گونه‌های ارزشمند است که از گذشته‌های دور در این اکوسیستم حضور داشته و در شکل‌گیری ساختار جنگل‌های شمال نقش‌آفرین بوده است.

*چه ویژگی‌هایی باعث شده شمشاد هیرکانی از نظر علمی و زیست‌محیطی اهمیت ویژه‌ای داشته باشد؟

شمشاد هیرکانی دارای ویژگی‌های منحصربه‌فردی است. برگ‌های چرمی، براق و همیشه‌سبز آن باعث شده حتی در فصل زمستان نیز جلوه‌ای خاص به جنگل‌های شمال بدهد. این گونه سایه‌پسند است و معمولاً در زیرآشکوب جنگل‌ها رشد می‌کند. همچنین وابستگی شدیدی به رطوبت و اقلیم معتدل خزری دارد و به همین دلیل دامنه پراکنش آن محدود است.

از منظر علمی نیز اهمیت بالایی دارد. اگرچه در برخی منابع قدیمی شمشاد هیرکانی را زیرگونه‌ای از شمشاد اروپایی معرفی می‌کردند، اما تفاوت‌های ریخت‌شناختی، ژنتیکی و خاستگاه جغرافیایی مستقل آن سبب شد که در پایگاه بین‌المللی نام‌های گیاهی به‌عنوان گونه‌ای مجزا ثبت شود. این موضوع نشان می‌دهد که ما با گونه‌ای انحصاری و بومی روبه‌رو هستیم که ارزش جهانی دارد.

* پراکنش طبیعی این گونه در کشور چگونه است؟

پراکنش طبیعی شمشاد هیرکانی از آستارا در غرب جنگل‌های شمال آغاز می‌شود و تا محدوده قرن‌آباد در علی‌آبادکتول استان گلستان ادامه پیدا می‌کند. در گذشته این گونه حدود ۴۲ هزار هکتار از جنگل‌های هیرکانی را پوشش می‌داد، اما امروز متأسفانه بخش قابل توجهی از این عرصه‌ها دچار آسیب شده است.

شمشاد معمولاً در ارتفاع ۲۰ تا ۴۰۰ متر از سطح دریا بهترین شرایط رشد را دارد، هرچند در برخی مناطق تا ارتفاعات بالاتر نیز مشاهده شده است. این گونه در شرایط مناسب می‌تواند تا حدود ۱۰ متر ارتفاع داشته باشد و قطر تنه آن به نیم متر برسد.

* جنگل‌های شمشاد چه نقشی در حفظ تنوع زیستی دارند؟

جنگل‌های شمشاد فقط محل رویش یک گونه گیاهی نیستند، بلکه زیستگاهی بسیار ارزشمند برای گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری محسوب می‌شوند. تراکم بالای این جنگل‌ها و شرایط رطوبتی مناسب، پناهگاه مطلوبی برای بسیاری از پرندگان، پستانداران کوچک و دیگر موجودات جنگلی فراهم کرده است.

در کنار شمشاد، گونه‌هایی مانند بلوط بلندمازو، ممرز، افرا، انجیلی، لرگ و آزاد نیز حضور دارند و این ترکیب گیاهی، ساختار متنوع و پایداری به اکوسیستم جنگل می‌دهد. از همین رو، هرگونه آسیب به شمشاد، در واقع آسیبی به کل شبکه زیستی جنگل‌های هیرکانی است.

*مهم‌ترین تهدیدهای پیش‌روی شمشاد هیرکانی چیست؟

تهدیدها متعدد هستند. بخشی از مشکلات به تخریب زیستگاه‌ها بازمی‌گردد. توسعه‌های غیرکارشناسی، تغییر کاربری اراضی، فشارهای انسانی و بهره‌برداری‌های نادرست، بخشی از عرصه‌های طبیعی شمشاد را از بین برده است.

از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی و نوسانات محیطی نیز فشار زیادی بر این گونه وارد کرده‌اند. شمشاد دامنه سازگاری اکولوژیک محدودی دارد و نسبت به تغییرات محیطی بسیار حساس است. همین مسئله باعث شده بقای آن با خطر جدی روبه‌رو شود.

به همین دلیل این گونه در فهرست گونه‌های در معرض خطر انقراض اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت ثبت شده و طبق قوانین کشور نیز جزو گونه‌های ممنوع‌القطع محسوب می‌شود.

* برخی کارشناسان معتقدند حفاظت از شمشاد باید به یک مطالبه عمومی تبدیل شود. نظر شما چیست؟

کاملاً درست است. حفاظت از منابع طبیعی صرفاً وظیفه یک دستگاه اجرایی نیست. اگر مردم، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و فعالان محیط‌زیست در کنار هم قرار نگیرند، نمی‌توانیم از چنین گونه‌هایی حفاظت کنیم.

شمشاد هیرکانی بخشی از هویت طبیعی شمال ایران است. وقتی درباره حفاظت از آن صحبت می‌کنیم، در حقیقت درباره حفظ میراث نسل‌های آینده سخن می‌گوییم. اگر امروز نسبت به این موضوع بی‌تفاوت باشیم، فردا ممکن است بخشی از این میراث ارزشمند را برای همیشه از دست بدهیم.

*ذخیره‌گاه جنگلی چشمه بلبل چه نقشی در حفاظت از این گونه دارد؟

ذخیره‌گاه چشمه بلبل یکی از مهم‌ترین رویشگاه‌های حفاظتی شمشاد در شرق جنگل‌های هیرکانی است. این ذخیره‌گاه حدود ۵۲۰ هکتار وسعت دارد و در محدوده بندرگز و گلوگاه واقع شده است.

شرایط اقلیمی مناسب، رطوبت کافی و تنوع گیاهی بالا باعث شده این منطقه به یکی از مهم‌ترین پناهگاه‌های طبیعی شمشاد تبدیل شود. در کنار شمشاد، گونه‌های درختی و درختچه‌ای ارزشمند دیگری نیز در این ذخیره‌گاه وجود دارد که مجموعه‌ای کم‌نظیر از تنوع زیستی را شکل داده‌اند.

این ذخیره‌گاه نمونه‌ای موفق از حفاظت در محل رویش یا In situ conservation است؛ یعنی گونه در زیستگاه طبیعی خودش حفاظت می‌شود. این روش یکی از مؤثرترین شیوه‌های حفاظت از گونه‌های در معرض خطر محسوب می‌شود.

*چه اقداماتی برای حفاظت از ذخیره‌گاه‌های شمشاد در گلستان انجام شده است؟

برنامه‌های حفاظتی متعددی در دستور کار قرار دارد. پایش مستمر رویشگاه‌ها، جلوگیری از تخریب و قاچاق چوب، کنترل عوامل تهدیدکننده، آموزش جوامع محلی و همکاری با مراکز علمی و پژوهشی از جمله این اقدامات است.

همچنین تلاش کرده‌ایم فرهنگ حفاظت از منابع طبیعی را در میان مردم تقویت کنیم، زیرا بدون مشارکت اجتماعی، موفقیت برنامه‌های حفاظتی دشوار خواهد بود.

*آینده شمشاد هیرکانی را چگونه می‌بینید؟

آینده این گونه به تصمیم‌ها و رفتارهای امروز ما بستگی دارد. اگر حفاظت علمی، اصولی و مستمر انجام شود، می‌توان امیدوار بود که شمشاد همچنان در جنگل‌های هیرکانی باقی بماند. اما اگر تهدیدها ادامه پیدا کند، ممکن است بخش مهمی از این میراث طبیعی را از دست بدهیم.

شمشاد هیرکانی امروز نماد استقامت طبیعت شمال ایران است. این گونه قرن‌ها در دل جنگل‌های هیرکانی دوام آورده و اکنون چشم‌انتظار حمایت انسان‌هاست. حفظ آن، فقط حفاظت از یک درخت نیست؛ بلکه صیانت از تاریخ طبیعی، تنوع زیستی و هویت اکولوژیک ایران است.

شمشاد هیرکانی امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه، حمایت و حفاظت جدی است؛ گونه‌ای که نه‌تنها بخشی از ساختار طبیعی جنگل‌های شمال کشور را شکل می‌دهد، بلکه به‌عنوان نماد پایداری و اصالت جنگل‌های هیرکانی شناخته می‌شود. کاهش سطح رویشگاه‌ها، فشارهای محیطی و تهدیدهای انسانی، زنگ خطری جدی برای آینده این میراث ارزشمند به شمار می‌رود.

آنچه از سخنان مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان برمی‌آید، این است که حفاظت از شمشاد هیرکانی صرفاً یک اقدام اداری یا محیط‌زیستی نیست، بلکه مسئولیتی ملی برای پاسداری از بخشی از حافظه طبیعی ایران است؛ حافظه‌ای که طی میلیون‌ها سال شکل گرفته و از دست رفتن آن، خسارتی جبران‌ناپذیر برای نسل‌های آینده خواهد بود.

در این میان، تقویت ذخیره‌گاه‌های جنگلی، مشارکت مردم، توسعه آموزش‌های زیست‌محیطی و افزایش حساسیت عمومی نسبت به ارزش جنگل‌های هیرکانی، می‌تواند مسیر حفاظت از این گونه ارزشمند را هموارتر کند؛ چرا که بقای شمشاد، در حقیقت بقای بخشی از هویت طبیعی ایران است.