آبخیزداری کلید عبور گلستان از بحران سیل و فرونشست

خبرگزاری مهر،گروه استانها: گلستان با مساحتی بالغ بر ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار، در موقعیتی استراتژیک و در عین حال بحرانی قرار گرفته است. از یک‌سو، بارش‌های سیل‌آسا در عرصه‌های جنگلی و کوهستانی، و از سوی دیگر، افت فاجعه‌بار سطح آب‌های زیرزمینی و فرونشست زمین، این استان را در وضعیتی قرار داده که کارشناسان آن را شرایط هشدار می‌خوانند. آمارها تکان‌دهنده است؛ گلستان رتبه دوم کشور را از نظر تعداد سیل‌ها دارد، وقوع بیش از 160 سیل طی سه دهه گذشته، گواهی بر این مدعاست. فاجعه‌بارترین آن، سیل سال ۱۳۸۰ بود که با ۴۵۶ کشته، در سطح جهانی نیز به عنوان یکی از مرگبارترین سیل‌های سال ۲۰۰۱ شناخته و سیل‌های سال‌های ۹۷ و ۹۸ که منجر به زیر آب رفتن شهرهای آق‌قلا و گمیشان شد.

از سویی مدتهاست زنگ خطر فرونشست در گلستان به صدا درآمده است میانگین فرونشست زمین در استان حدود ۶ سانتی‌متر در سال است، اما در برخی مناطق حساس و بحرانی این رقم به مراتب بیشتر و به ۲۲.۶ سانتی‌متر در سال رسیده است.

در این میان برخی کارشناسان معتقدند زمان آن رسیده که با عبور از رویکردهای تک‌بعدی هم چون سدسازی، به سمت آبخوان‌داری و آبخیزداری حرکت کنیم؛ رویکردی که زمین را به مخزن اصلی ذخیره آب بدل می‌کند. آبخیزداری با هدف مدیریت و هدایت آبهای روان و راکد روی زمین به خصوص سیلابها برای اهداف مختلف و به ویژه تغذیه صحیح آبخوان ها انجام میشود، آبخوان داری نیز به جمع آوری و مدیریت آب در زیر زمین گفته می‌شود از اینرو اهمیت توسعه آبخیزداری و آبخوان داری با توجه به بحران هایی هم چون سیلاب،فرونشست زمین و کاهش ریزش های جوی برای گلستان امری ضروری به نظر می رسد.

گلستان نیازمند عزم ملی برای آبخوان‌داری

معاون فنی و آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی گلستان با بیان اینکه گلستان نیازمند یک عزم ملی برای پیاده‌سازی کامل آبخوان‌داری است، درگفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: اگر امروز هزینه نکنیم، فردا باید هزینه‌های گزافِ بازسازیِ زیرساخت‌های تخریب‌شده از فرونشست را پرداخت کنیم.رمضان بهترک افزود: سدسازی اگرچه لازم است، اما بدون مدیریت آبخیز بالادست، صرفاً به هدررفت سرمایه ملی می‌انجامد، در سدهای سطحی، حجم قابل توجهی از آب به دلیل تبخیر و تعرق از دست می‌رود. اما در آبخوان‌داری، ما آب را به بطنِ زمین هدایت می‌کنیم؛ جایی که نه تبخیری در کار است و نه ریسک آلودگی سطح و این رویکرد یعنی تبدیل تهدید به فرصت.

وی با بیان اینکه فرونشست نتیجه مستقیم افت سطح آب‌های زیرزمینی و تخلیه سفره‌های آبخوان است، فرونشست را پدیده‌ای برگشت‌ناپذیر توصیف کرد و گفت: این رخداد علاوه بر کاهش ظرفیت ذخیره آبخوان‌ها، موجب آسیب به زیرساخت‌ها، اراضی کشاورزی، راه‌ها و ساختمان‌ها می‌شود.

وضعیت نگران‌کننده سفره‌های آب زیرزمینی در گلستان

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی گلستان افزود: در گذشته عمق برداشت آب از چاه‌ها حدود ۱۷۰ تا ۱۸۰ متر بود، اما اکنون این میزان در برخی نقاط به حدود ۳۰۰ متر رسیده است.

بهترک با اشاره به وضعیت نگران‌کننده منابع آب زیرزمینی در گلستان گفت: ادامه روند فعلی برداشت از آب‌های زیرزمینی می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به منابع طبیعی و امنیت زیست‌محیطی استان وارد کند.

وی، بحران فرونشست در استان را برخلاف تصور عمومی، فراتر از یک تغییر ساده زمین‌شناختی عنوان کرد و افزود: ما با پدیده‌ای روبه‌رو هستیم که نتیجه‌ی مستقیم استخراج بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی است، میانگین ۶ سانتی‌متر فرونشست در سال و در برخی نقاط بحرانی مانند تازه‌آباد بندرترکمن به ۲۲.۶ سانتی‌متر رسیده است و این یعنی فضای خالی سفره‌ها در حال فشرده شدن است و دیگر بازگشت‌پذیر نیست.

وی با بیان اینکه اداره کل منابع طبیعی با تغییر رویکرد مدیریتی، تمرکز خود را از مدیریت سنتی به مدیریت هوشمند روان‌آب‌ها با تکیه بر چهار استراتژی اصلی سازه، بیولوژیک، بیومکانیک و مدیریت تغییر داده است، افزود: هدف نهایی این راهبردها، ذخیره‌سازی آب در لایه‌های زمین و افزایش تاب‌آوری استان در برابر سیل و خشکسالی است.

معاون اداره کل منابع طبیعی گلستان محورهای اصلی اقدامات این اداره را بیولوژیک و بیومکانیک،مشارکت مردمی،حفاظت راهبردی و پایش و مدیریت برشمرد و گفت:در راستای این اقدامات توسعه ۷۰ هزار هکتار جنگل‌کاری، احیای مراتع و اجرای تراس‌بندی برای کاهش سرعت سیلاب و افزایش نفوذ آب، پروژه‌های ترسیب کربن در ۲۶ روستا جهت بهبود وضعیت محیط‌زیست و معیشت جوامع محلی،صیانت از ۵۲۴ هزار هکتار جنگل‌های هیرکانی به‌عنوان ذخیره‌گاه‌های حیاتی آب و خاک،کنترل مستمر حوضه‌های آبخیز انجام شده است.

بهترک در خصوص آمار سازه‌های اجرایی جهت کنترل سیلاب، رسوب و تغذیه سفره‌های زیرزمینی گفت: به منظور مدیریت سیلاب و تقویت منابع آبی، در مجموع بیش از ۲,۳۰۰ سازه مختلف اجرا شده است که جزئیات آن به شرح سازه گابیونی ۱۳۲۰ مورد،سازه سنگی، ملاتی و بتنی ۵۱۰ مورد،بندهای خاکی۲۶۳ مورد،سازه سرشاخه گیر ۷۴ مورد، سازه سویل سیمنت ۴۶ مورد و پروژه‌های چندمنظوره ۵ مورد بوده است.

طرح بزرگ برای شن چاله ها؛ ۲۰۰ میلیون مترمکعب تزریق آب به سفره های زیرزمینی استان

وی در ادامه به بهره‌برداری از چاله‌های برداشت مصالح اشاره کرد و گفت: پس از سیلاب‌های سال‌های ۹۷ و ۹۸، مطالعات دقیقی روی گرگان‌رود انجام شد که نشان می‌دهد چاله‌های ناشی از برداشت مصالح، می‌توانند به مخازن تغذیه مصنوعی تبدیل شوند.

معاون اداره کل منابع طبیعی گلستان افزود: ظرفیت این شن چاله‌ها ۱۵ میلیون مترمکعب است، اما قدرت جذب و نفوذ آن‌ها ۱.۵ برابر حجم مخزن است، اگر بتوانیم در طول سال ۱۰ بار از سیلاب‌ها برای پر کردن این مخازن استفاده کنیم، حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب به سفره‌های زیرزمینی تزریق می‌شود، این عدد، سهم بزرگی از ۷۵۰ میلیون مترمکعب آبی است که هم‌اکنون در استان هدر می‌رود.

بهترک اضافه کرد: این شن چاله‌ها که اکنون لکه‌های نازیبا در چهره طبیعت هستند، باید با همکاری آب منطقه‌ای و دولت ساماندهی شوند تا به جای تخریب، به احیاگر آبخوان‌ها تبدیل شوند.

اعتبارات، پاشنه آشیلِ حفاظت از منابع طبیعی

با وجود این ظرفیت‌های فنی، معاون اداره کل منابع طبیعی گلستان با گلایه از کمبود بودجه و ارقام اعتباری گفت: در سال گذشته از ۴۷ میلیارد تومان اعتبار مصوب ملی، تنها ۹ میلیارد تومان وصول شد و در سال جاری نیز فقط ۶ میلیارد تومان تخصیص یافته است.

بهترک افزود: در بخش محرومیت‌زدایی نیز شرایط مشابهی داریم؛ تنها ۵۰ درصد از ۱۱۱ میلیارد تومان اعتبار مصوب پرداخت شده است، با چنین بودجه‌ای، عملیات اجرایی در ۱ میلیون و ۴۰۰هزار هکتار نیازمند آبخیزداری، با سرعت بسیار کندی پیش می‌رود و این کم‌توجهی، خسارات سنگین‌تری در آینده به پیکره استان وارد خواهد کرد.

گلستان برای عبور از بحران آب، نیازمند تغییر جدی در نوع نگاه و تخصیص منابع است. از یک‌سو، سیلاب‌های فصلی و روان‌آب‌های سرگردان هنوز مدیریت نشده‌اند و از سوی دیگر، فرونشست زمین و افت سفره‌های آب زیرزمینی به مرحله هشدار رسیده است. در چنین شرایطی، آبخیزداری و آبخوان‌داری نه یک انتخاب فرعی، بلکه ضرورتی حیاتی برای آینده استان به شمار می‌روند.