نکویی: داغداغان؛ صخره‌شکن کهن در قلب جنگل‌های هیرکانی گلستان

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: جنگل‌های هیرکانی از ارزشمندترین رویشگاه‌های طبیعی ایران و جهان به شمار می‌روند؛ جنگل‌هایی که میلیون‌ها سال قدمت دارند و مجموعه‌ای کم‌نظیر از گونه‌های گیاهی و جانوری را در خود جای داده‌اند. در میان این تنوع زیستی، داغداغان یکی از گونه‌های ارزشمند و مقاوم این جنگل‌هاست که به دلیل توانایی رشد در شرایط سخت و نفوذ ریشه‌هایش در شکاف سنگ‌ها، به «درخت صخره‌شکن» شهرت یافته است.

در استان گلستان نیز ذخیره‌گاه داغداغان بندرگز با وسعت حدود ۳۰.۶ هکتار، یکی از رویشگاه‌های ارزشمند این گونه محسوب می‌شود؛ عرصه‌ای که علاوه بر داغداغان، گونه‌هایی همچون ممرز، خرمندی، لرگ و توسکا را نیز در خود جای داده است.

در همین راستا و با توجه به اهمیت حفاظت از گونه‌های ارزشمند جنگل‌های هیرکانی و ذخیره‌گاه داغداغان بندرگز، با علی‌اصغر نکویی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان گلستان، به گفت‌وگو نشستیم که در ادامه مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید:

داغداغان چه جایگاهی در میان گونه‌های جنگلی هیرکانی دارد و چرا این درخت مورد توجه قرار گرفته است؟

جنگل‌های هیرکانی یکی از ارزشمندترین رویشگاه‌های طبیعی کشور هستند و تنوع گونه‌ای موجود در این جنگل‌ها، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آن‌ها به شمار می‌رود. در این میان، هر گونه گیاهی نقش و جایگاه خاص خود را در ساختار اکولوژیکی جنگل دارد و داغداغان نیز از جمله گونه‌هایی است که به دلیل ویژگی‌های زیستی و توانایی سازگاری با شرایط مختلف محیطی، از اهمیت خاصی برخوردار است.

داغداغان درختی مقاوم و دیرزیست است که در برخی مناطق جنگلی شمال کشور به صورت پراکنده دیده می‌شود. ویژگی مهم این گونه، توانایی آن در رشد و استقرار در شرایط نسبتاً دشوار است. این درخت می‌تواند در شکاف سنگ‌ها و محیط‌هایی که شاید برای بسیاری از گونه‌های دیگر شرایط مناسبی برای رشد نباشد، ریشه بدواند و به حیات خود ادامه دهد.

همین ویژگی باعث شده است که داغداغان در فرهنگ عمومی و محلی با عنوان «درخت صخره‌شکن» شناخته شود. ریشه‌های قدرتمند آن می‌توانند وارد شکاف سنگ‌ها شوند و با توسعه ریشه، به مرور موجب گسترش شکاف‌ها و متلاشی شدن سنگ شوند. این ویژگی، تصویری روشن از سازگاری و قدرت طبیعت برای ادامه حیات در شرایط سخت ارائه می‌دهد.

پس عنوان «صخره‌شکن» تنها یک نام نمادین نیست و ریشه در ویژگی واقعی این درخت دارد؟

بله. یکی از ویژگی‌های جالب داغداغان، همین قدرت ریشه‌زایی و توانایی استقرار آن در شکاف‌های سنگی است. این درخت از جمله گونه‌هایی است که نشان می‌دهد طبیعت چگونه می‌تواند خود را با شرایط مختلف محیطی سازگار کند.

حتی نام داغداغان نیز ریشه‌ای ترکی دارد و در ارتباط با مفهوم شکافتن و متلاشی کردن سنگ و کوه به کار رفته است. بنابراین، عنوان «صخره‌شکن» با ویژگی طبیعی این گونه ارتباط دارد و به نوعی بیانگر توانمندی آن در مقابله با شرایط سخت محیطی است.

از نظر ویژگی‌های ظاهری و زیستی، داغداغان چه مشخصاتی دارد؟

داغداغان می‌تواند در شرایط مناسب به ارتفاع قابل توجهی برسد و ارتفاع آن حدود ۲۵ متر گزارش شده است. قطر تنه برخی درختان این گونه نیز می‌تواند به بیش از یک متر برسد. از سوی دیگر، داغداغان گونه‌ای دیرزیست است و عمر برخی نمونه‌های آن می‌تواند بسیار طولانی باشد و حتی به حدود هزار سال نزدیک شود.

این موضوع اهمیت حفاظت از نمونه‌های باارزش این گونه را دوچندان می‌کند. وقتی درباره درختی صحبت می‌کنیم که می‌تواند قرن‌ها در یک زیست‌بوم حضور داشته باشد، در واقع درباره بخشی از تاریخ طبیعی یک منطقه صحبت می‌کنیم.

برگ‌های داغداغان نیز ویژگی‌های مشخصی دارند؛ برگ‌ها معمولاً زبر و کاغذی، نامتقارن و دارای حاشیه دندانه‌دار هستند. سطح رویی برگ‌ها سبز تیره است و سطح زیرین می‌تواند رنگی نقره‌ای تا خاکستری داشته باشد. میوه این درخت نیز شفتی، گرد و خوراکی است و پس از رسیدن، رنگ آن به سیاه یا قهوه‌ای تیره تغییر می‌کند.

پراکنش داغداغان تنها به ایران و جنگل‌های شمال کشور محدود می‌شود؟

خیر. داغداغان در مناطق مختلفی از جهان پراکنش دارد و در بخش‌هایی از جنوب شرقی اروپا، قفقاز، مناطق مدیترانه‌ای، شمال آفریقا و جنوب غرب آسیا دیده می‌شود. در ایران نیز این گونه از جمله گونه‌های بومی محسوب می‌شود و در بخش‌هایی از جنگل‌های شمال کشور حضور دارد.

ذخیره‌گاه داغداغان بندرگز نیز از همین منظر اهمیت دارد. این منطقه تنها محلی برای حضور یک گونه درختی نیست، بلکه بخشی از سرمایه طبیعی استان گلستان است که باید برای نسل‌های آینده حفظ شود.

اگر بخواهید در یک جمله اهمیت داغداغان را برای مردم توصیف کنید، چه می‌گویید؟

داغداغان نمادی از استقامت طبیعت است؛ درختی که می‌تواند در دل سنگ ریشه بدواند و در شرایط دشوار به حیات خود ادامه دهد. این درخت برای ما یادآور این واقعیت است که طبیعت ایران، به‌ویژه جنگل‌های هیرکانی، دارای ظرفیت‌ها و ذخایر ارزشمندی است که شاید همه آن‌ها را هنوز به خوبی نشناخته‌ایم.

وقتی از داغداغان سخن می‌گوییم، در حقیقت درباره درختی صحبت می‌کنیم که می‌تواند قرن‌ها شاهد تغییرات محیط اطراف خود باشد. بنابراین، حفاظت از چنین گونه‌هایی فقط حفاظت از یک درخت نیست؛ بلکه صیانت از بخشی از تاریخ طبیعی، تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی کشور است.

پیام شما درباره حفاظت از ذخیره‌گاه داغداغان بندرگز و سایر رویشگاه‌های ارزشمند گلستان چیست؟

جنگل‌های هیرکانی سرمایه‌ای نیستند که متعلق به یک نسل باشند. ما این میراث طبیعی را از نسل‌های گذشته دریافت کرده‌ایم و باید آن را سالم و پایدار به نسل‌های آینده منتقل کنیم.

ذخیره‌گاه داغداغان بندرگز با وجود مساحت محدود خود، نمونه‌ای از همین سرمایه‌های طبیعی است. حفاظت از این عرصه‌ها نیازمند استمرار برنامه‌های حفاظتی، مدیریت اصولی و توجه به ارزش‌های اکولوژیکی آن‌هاست.

داغداغان به ما نشان می‌دهد که طبیعت حتی در دل سنگ نیز راهی برای ادامه حیات پیدا می‌کند. وظیفه ما این است که با حفاظت درست از رویشگاه‌ها، این فرصت را از طبیعت نگیریم و اجازه دهیم گونه‌های ارزشمند جنگل‌های هیرکانی همچنان بخشی از سرسبزی و تنوع طبیعی گلستان باقی بمانند.

در محدوده شمال ایران، پراکنش این گونه از مناطق جلگه‌ای تا ابتدای ارتفاعات میان‌بند دیده می‌شود و معمولاً در فاصله‌ای دورتر از ساحل مشاهده می‌شود. بنابراین، حضور داغداغان در جنگل‌های شمال کشور بخشی از تنوع طبیعی این رویشگاه‌ها محسوب می‌شود.

استان گلستان چه جایگاهی در حفاظت از این گونه دارد؟

گلستان به دلیل برخورداری از بخش قابل توجهی از جنگل‌های هیرکانی، از نظر تنوع گونه‌های جنگلی و ذخایر ژنتیکی دارای اهمیت بسیار بالایی است. یکی از عرصه‌هایی که در این زمینه اهمیت دارد، «ذخیره‌گاه داغداغان بندرگز» است.

این ذخیره‌گاه حدود ۳۰.۶ هکتار مساحت دارد و به عنوان یکی از رویشگاه‌های ارزشمند داغداغان شناخته می‌شود. اهمیت این محدوده تنها به حضور داغداغان محدود نیست، بلکه مجموعه‌ای از گونه‌های درختی در کنار یکدیگر، ساختار طبیعی این عرصه را شکل داده‌اند.

در این ذخیره‌گاه علاوه بر داغداغان، گونه‌هایی مانند ممرز، خرمندی، لرگ و توسکا نیز وجود دارند. حضور این گونه‌ها در کنار یکدیگر نشان‌دهنده بخشی از تنوع زیستی جنگل‌های هیرکانی در این منطقه است.

چرا ایجاد و حفاظت از ذخیره‌گاه‌هایی مانند ذخیره‌گاه داغداغان بندرگز اهمیت دارد؟

ذخیره‌گاه‌های جنگلی در واقع عرصه‌هایی هستند که حفاظت از گونه‌های ارزشمند و ذخایر ژنتیکی در آن‌ها اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. اگر بخواهیم جنگل را فقط از منظر تعداد درختان ببینیم، ممکن است اهمیت برخی گونه‌های کم‌پراکنش را به درستی درک نکنیم؛ در حالی که هر گونه بخشی از زنجیره و ساختار اکولوژیکی جنگل است.

حفاظت از یک گونه یعنی حفاظت از بخشی از تنوع زیستی. گونه‌ای مانند داغداغان، علاوه بر ارزش ذاتی خود، بخشی از سرمایه ژنتیکی جنگل‌های شمال کشور محسوب می‌شود. بنابراین، حفاظت از رویشگاه‌های آن به معنای حفاظت از یک مجموعه طبیعی برای نسل‌های آینده است.

از طرف دیگر، چنین عرصه‌هایی به ما کمک می‌کنند تا ساختار طبیعی جنگل و نحوه استقرار و همراهی گونه‌های مختلف را بهتر بشناسیم. حضور داغداغان در کنار گونه‌هایی مانند ممرز، خرمندی، لرگ و توسکا، بخشی از پیچیدگی و تنوع اکوسیستم جنگلی را نشان می‌دهد.

آیا می‌توان گفت داغداغان تنها به دلیل قدمت و ظاهر خاص خود ارزشمند است یا از نظر اکولوژیکی نیز اهمیت دارد؟

قطعاً ارزش این گونه تنها به قدمت یا ویژگی ظاهری آن محدود نمی‌شود. هر گونه گیاهی در یک اکوسیستم طبیعی، نقش خاص خود را دارد و مجموعه همین نقش‌هاست که پایداری اکوسیستم را شکل می‌دهد.

داغداغان نیز به عنوان یکی از گونه‌های درختی جنگل‌های شمال، بخشی از ساختار طبیعی این رویشگاه محسوب می‌شود. توانایی آن در سازگاری با شرایط محیطی و رشد در عرصه‌هایی که ممکن است شرایط سخت‌تری داشته باشند، یکی از ویژگی‌های مهم آن است.

از سوی دیگر، وقتی یک گونه برای مدت بسیار طولانی در یک منطقه حضور داشته است، حفاظت از آن به حفظ ذخیره ژنتیکی و تداوم تنوع زیستی کمک می‌کند. بنابراین، نگاه ما به این درخت باید فراتر از یک درخت منفرد باشد؛ داغداغان بخشی از یک اکوسیستم و بخشی از میراث طبیعی منطقه است.

در شرایطی که جنگل‌های هیرکانی با مسائل مختلفی روبه‌رو هستند، حفاظت از گونه‌های خاصی مانند داغداغان چگونه باید دنبال شود؟

مهم‌ترین اصل، حفاظت از زیستگاه است. یک گونه را نمی‌توان جدا از محیط طبیعی آن حفاظت کرد. اگر رویشگاه سالم باشد، بسیاری از گونه‌های موجود در آن نیز امکان تداوم حیات خواهند داشت.

به همین دلیل، حفاظت از ذخیره‌گاه‌های طبیعی و رویشگاه‌های ارزشمند باید با رویکرد اکوسیستمی دنبال شود. یعنی علاوه بر یک گونه خاص، مجموعه پوشش گیاهی، خاک، شرایط طبیعی منطقه و سایر اجزای اکوسیستم مورد توجه قرار گیرد.

اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان گلستان به عنوان متولی حفاظت و مدیریت عرصه‌های طبیعی، وظیفه صیانت از چنین عرصه‌هایی را بر عهده دارد و حفاظت از ذخیره‌گاه‌ها و رویشگاه‌های باارزش جنگلی یکی از موضوعات مهم در مدیریت منابع طبیعی استان است.

آیا شناخت عمومی مردم از گونه‌هایی مانند داغداغان می‌تواند در حفاظت از آن‌ها مؤثر باشد؟

قطعاً. حفاظت از منابع طبیعی تنها با اقدامات اداری و مدیریتی محقق نمی‌شود و مشارکت و همراهی مردم نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. هر اندازه مردم با ارزش‌های طبیعی منطقه خود بیشتر آشنا شوند، حساسیت و مسئولیت‌پذیری آن‌ها در قبال این منابع نیز افزایش پیدا می‌کند.

گاهی مردم جنگل را فقط با چند گونه شناخته‌شده می‌شناسند، در حالی که جنگل مجموعه‌ای بسیار متنوع از گونه‌هاست و بسیاری از این گونه‌ها شاید برای عموم کمتر شناخته شده باشند. معرفی داغداغان و سایر گونه‌های ارزشمند می‌تواند باعث شود نگاه جامعه به جنگل عمیق‌تر شود و مردم جنگل را به عنوان یک اکوسیستم پیچیده و ارزشمند ببینند.