جهانشاهی: زن در مکتب نبوی تماشاگر تاریخ نیست؛ کنشگر و تمدن‌ساز است

خبر گزاری مهر گروه استان ها:جایگاه زن در جامعه اسلامی همواره یکی از موضوعات مهم و قابل تأمل در مطالعات دینی و اجتماعی بوده است؛ موضوعی که برای شناخت درست آن، بازخوانی سیره پیامبر اکرم(ص) و نحوه مواجهه ایشان با زنان اهمیت ویژه‌ای دارد. در جامعه‌ای که پیش از ظهور اسلام، زنان در بسیاری از عرصه‌های اجتماعی از حقوق و جایگاه شایسته‌ای برخوردار نبودند، سیره نبوی تصویری متفاوت از زن ارائه کرد؛ تصویری که در آن زن نه موجودی حاشیه‌ای، بلکه انسانی دارای کرامت، هویت، حق انتخاب و مسئولیت اجتماعی است.

بررسی روایت‌های تاریخی از عصر پیامبر(ص) نشان می‌دهد زنان در آن دوران تنها در چارچوب نقش خانوادگی تعریف نمی‌شدند، بلکه در عرصه‌های اقتصادی، علمی، اجتماعی و حتی برخی عرصه‌های عمومی حضور داشتند. از حضرت خدیجه(س) که نمونه‌ای برجسته از فعالیت اقتصادی و استقلال مالی زنان بود تا زنانی که به روایت و انتقال دانش دینی پرداختند و شخصیت‌هایی همچون حضرت فاطمه زهرا(س)، ام‌سلمه، عایشه، حفصه و اسما که در انتقال معارف اسلامی نقش داشتند، همگی نشان‌دهنده نگاه متفاوت مکتب نبوی به ظرفیت‌های زن هستند.

کرامت انسانی؛ نخستین اصل در نگاه نبوی به زن

در همین راستا، صدیقه جهانشاهی، مدیرکل امور زنان و خانواده استانداری گلستان، در گفتگو با خبرنگار مهر با موضوع «زن در سیره نبوی؛ کنشگر اجتماعی و تمدن‌ساز» اظهار کرد: وقتی به سیره نبی مکرم اسلام(ص) و نحوه مواجهه ایشان با زنان مراجعه می‌کنیم، مشاهده می‌شود که زنان در عصر پیامبر صرفاً مخاطب احکام نبودند، بلکه به عنوان کنشگران اجتماعی و اقتصادی، اعضای مؤثر خانواده، صاحبان حق، راویان دانش و در مواردی مشارکت‌کنندگان در عرصه‌های عمومی و سیاسی شناخته می‌شدند.

وی افزود: نخستین اصل در نگاه نبوی به زن، کرامت انسانی است. زن و مرد پیش از آنکه نقش‌های اجتماعی متفاوتی داشته باشند، انسان‌هایی برخوردار از کرامت الهی هستند و ارزش آنان نیز به جنسیت وابسته نیست. قرآن کریم در آیه ۱۳ سوره حجرات می‌فرماید: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ» و این آیه به روشنی نشان می‌دهد که معیار ارزشمندی انسان، تقوا و فضیلت است، نه زن یا مرد بودن.

جهانشاهی ادامه داد: اگر کرامت انسانی را مبنای نگاه به زن قرار دهیم، بسیاری از برداشت‌های نادرست درباره نقش زنان اصلاح می‌شود. در سیره پیامبر(ص)، زن یک شخصیت مستقل انسانی است که می‌تواند درباره زندگی خود تصمیم بگیرد، صاحب حق باشد، دانش بیاموزد، فعالیت اقتصادی داشته باشد و در مسائل اجتماعی نیز مسئولیت بپذیرد.

استقلال اقتصادی و حضور اجتماعی زنان در جامعه نبوی

مدیرکل امور زنان و خانواده استانداری گلستان با اشاره به حضور زنان در عرصه‌های مختلف جامعه نبوی گفت: زنان در عصر پیامبر(ص) صرفاً در فضای خانه تعریف نمی‌شدند. نمونه روشن آن حضرت خدیجه(س) است که پیش از ازدواج با پیامبر(ص)، در عرصه تجارت فعالیت داشت و از استقلال اقتصادی برخوردار بود. این موضوع نشان می‌دهد که اسلام نبوی، زن را از داشتن مالکیت و فعالیت اقتصادی محروم نکرده، بلکه حق اقتصادی وی را به رسمیت شناخته است.

وی با بیان اینکه استقلال اقتصادی یکی از جلوه‌های مهم شخصیت اجتماعی زن در مکتب اسلام است، اظهار کرد: زن می‌توانست مالک اموال خود باشد، خرید و فروش انجام دهد، از دارایی خود استفاده کند، صدقه بدهد و از حقوق مالی برخوردار باشد. این نگاه در شرایط تاریخی آن زمان، تحول مهمی در جایگاه اجتماعی زنان به شمار می‌رفت.

جهانشاهی همچنین به حضور زنان در عرصه عمومی اشاره کرد و گفت: در جامعه نبوی، زنان هویت اجتماعی مستقلی داشتند و نمونه آن را می‌توان در موضوع بیعت زنان با پیامبر(ص) مشاهده کرد. قرآن کریم نیز در بیان بیعت زنان با پیامبر(ص) آنان را به عنوان طرف این پیمان اجتماعی مورد خطاب قرار می‌دهد و می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذَا جَاءَکَ الْمُؤْمِنَاتُ یُبَایِعْنَکَ...».

وی افزود: همین موضوع نشان می‌دهد زن در جامعه نبوی دارای مسئولیت و هویت اجتماعی بوده است. بیعت، یک کنش اجتماعی و سیاسی است و حضور زنان در چنین عرصه‌ای بیانگر آن است که نگاه پیامبر(ص) به زن، نگاهی صرفاً محدود به نقش خانوادگی نبوده است.

خانواده؛ عرصه تکریم و همراهی زن

مدیرکل امور زنان و خانواده استانداری گلستان با تأکید بر اهمیت جایگاه خانواده در سیره پیامبر(ص) اظهار کرد: در عین حال که زن در جامعه حضور داشت، خانواده در نگاه نبوی جایگاه بسیار مهمی داشت. اما این حضور خانوادگی به معنای تابع بودن زن یا حذف شخصیت وی نبود؛ بلکه رابطه زن و مرد در خانواده بر پایه محبت، احترام، تکریم و همراهی شکل می‌گرفت.

جهانشاهی ادامه داد: رفتار پیامبر اکرم(ص) با همسران و دختران به‌ویژه حضرت فاطمه زهرا(س)، نمونه‌ای روشن از تکریم شخصیت زن در خانواده است. در سیره نبوی، زن در خانواده صرفاً انجام‌دهنده وظایف نیست، بلکه دارای شخصیت، عاطفه، اندیشه و جایگاه انسانی مستقل است و خانواده نیز باید زمینه رشد و تعالی اعضای خود را فراهم کند.

وی یکی دیگر از ابعاد مهم سیره نبوی را توجه به دانش و آگاهی زنان دانست و گفت: زنان در زمان پیامبر(ص) درباره مسائل مختلف دینی سؤال می‌کردند، آموزش می‌دیدند و در انتقال دانش و معارف اسلامی نیز نقش داشتند. این مسئله نشان می‌دهد که آموختن و دانستن برای زن یک امر حاشیه‌ای نبوده است.

جهانشاهی افزود: وجود زنان عالم و راوی حدیث در صدر اسلام، گواه روشنی بر این موضوع است. حضرت زهرا(س)، ام‌سلمه، عایشه، حفصه، اسما و دیگر زنان صحابی در انتقال معارف دینی و روایت آموزه‌های اسلامی نقش داشتند. بنابراین زن در جامعه نبوی هم مخاطب آموزش بود و هم در جایگاه انتقال‌دهنده دانش قرار می‌گرفت.

وی با اشاره به ضرورت بازخوانی این بخش از تاریخ اسلام اظهار کرد: امروز اگر بخواهیم درباره جایگاه زن در جامعه اسلامی سخن بگوییم، باید به این پیشینه تاریخی توجه کنیم و بدانیم که حضور اجتماعی زن، مسئله‌ای بیگانه با فرهنگ اسلامی نیست. آنچه اهمیت دارد این است که این حضور در چارچوب کرامت انسانی، ارزش‌های اخلاقی و مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی تعریف شود.

زن؛ کنشگر اجتماعی و تمدن‌ساز

مدیرکل امور زنان و خانواده استانداری گلستان در ادامه به نقش زنان در مسئولیت‌های اجتماعی اشاره کرد و گفت: زنان در جامعه نبوی در امور اجتماعی و امدادرسانی نیز حضور داشتند و در شرایط مختلف، از جامعه و جبهه‌های اسلامی پشتیبانی می‌کردند. نمونه‌هایی مانند نسیبه نشان می‌دهد که زنان در مقاطع حساس تاریخی می‌توانستند مسئولیت‌های اجتماعی مهمی بر عهده بگیرند.

جهانشاهی تأکید کرد: نباید «خانه‌داری» را در مقابل «حضور اجتماعی» زن قرار داد. در سیره نبوی، خانواده و جامعه دو عرصه متضاد نیستند، بلکه می‌توانند مکمل یکدیگر باشند. زن می‌تواند هم در تحکیم بنیان خانواده نقش‌آفرین باشد و هم متناسب با توانایی‌ها، شرایط و نیاز جامعه در عرصه‌های علمی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی مشارکت کند.

وی خاطرنشان کرد: مسئله اصلی این است که جامعه باید ظرفیت‌های زنان را به رسمیت بشناسد. اگر زن از کرامت انسانی، فرصت رشد، امکان آموزش و زمینه مشارکت برخوردار باشد، می‌تواند به سرمایه‌ای ارزشمند برای خانواده و جامعه تبدیل شود. تجربه تاریخی اسلام نیز نشان می‌دهد که زنان توانسته‌اند در کنار ایفای نقش خانوادگی، در عرصه‌های مختلف اجتماعی و تمدنی اثرگذار باشند.

جهانشاهی با بیان اینکه زن در مکتب نبوی از حاشیه به متن جامعه آمد، گفت: نگاه پیامبر(ص) به زن، نگاه کرامت‌محور و ظرفیت‌محور بود. در این نگاه، زن موجودی منفعل و تماشاگر نیست، بلکه انسانی است که می‌تواند در شکل‌گیری جامعه، انتقال دانش، فعالیت اقتصادی، تربیت نسل و حتی تحولات اجتماعی نقش داشته باشد.

وی ادامه داد: امروز نیز اگر بخواهیم از زن مسلمان و نقش وی در جامعه سخن بگوییم، باید به همین اصول بازگردیم؛ یعنی کرامت زن، حق برخورداری از دانش، استقلال شخصیت، مشارکت اجتماعی، نقش مؤثر در خانواده و امکان اثرگذاری در مسیر پیشرفت جامعه را همزمان مورد توجه قرار دهیم.

مدیرکل امور زنان و خانواده استانداری گلستان گفت: در مکتب نبوی، زن تماشاگر تاریخ نیست؛ بلکه راوی، کنشگر و گاه تاریخ‌ساز است. از حضرت خدیجه(س) تا نسیبه و از زنان دانشمند و راوی صدر اسلام تا حضرت فاطمه زهرا(س)، تاریخ اسلام نمونه‌های روشنی از زنانی را در خود دارد که در عرصه‌های مختلف اثرگذار بوده‌اند. هرگاه کرامت و توانمندی زن به رسمیت شناخته شده، وی از حاشیه به متن آمده و جامعه نیز یک گام به سوی تعالی و پیشرفت برداشته است.