پایگاه خبری 3 استان شمالی کشور
پایگاه خبری 3 استان شمالی کشور
پایگاه خبری 3 استان شمالی کشور
خبرگزاری مهر، گروه استان ها- رها افشار: گیلان با در اختیار داشتن حدود ۸۵ درصد تولید فندق کشور، مهمترین قطب تولید این محصول در ایران به شمار میرود و در این میان، اشکورات گیلان به عنوان قطب تولید فندق کشور، ظرفیت قابل توجهی برای تبدیل این محصول از یک کالای خام کشاورزی به یک محصول اقتصادی، صنعتی و صادراتمحور دارد؛ ظرفیتی که به اعتقاد کارشناسان هنوز بخش قابل توجهی از آن بالفعل نشده است.
فندق یکی از محصولات شاخص باغی گیلان است که علاوه بر نقش آن در اقتصاد و اشتغال خانوارهای روستایی، میتواند به یکی از محورهای توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی استان تبدیل شود. با این حال، ساختار فعلی تولید و عرضه فندق همچنان بر باغداری سنتی، برداشت دستی، فرآوری محدود و فروش محصول به صورت خام یا فلهای استوار است؛ شرایطی که موجب میشود بخش قابل توجهی از ارزش افزوده این محصول در خارج از منطقه تولید شکل بگیرد.
بر اساس دیدگاه کارشناسان، یکی از مهمترین چالش های :صنعت فندق" گیلان، فاصله میان «تولید» و «زنجیره ارزش» است. باغدار محصول را تولید میکند اما به دلیل نبود دسترسی کافی به تجهیزات برداشت، خشک کن، پوست گیری، سورتینگ، بستهبندی، صنایع تبدیلی و بازارهای مستقیم، در بسیاری از موارد ناچار است محصول خود را از هرچه سریع تر طریق واسطهها و با حداقل ارزش افزوده به فروش برساند.
این در حالی است که بخش قابل توجهی از هزینه های تولید فندق مربوط به مرحله برداشت و وابستگی به نیروی کار دستی است، که در سالهای اخیر کاهش نیروی کار روستایی، به یک چالش جدی برای باغداران در زمان برداشت تبدیل شده است. از سوی دیگر، تأخیر در پوست گیری و خشک کردن میتواند رطوبت محصول را افزایش داده و زمینه اُفت کیفیت و کپکزدگی را فراهم کند؛ موضوعی که در نهایت بر قیمت و قابلیت صادرات فندق تأثیر مستقیم دارد.
کارشناسان معتقدند عبور از این وضعیت، نیازمند حرکت از «اقتصاد تولید خام» به سمت «اقتصاد زنجیرهای» است؛ به این معنا که از مرحله تأمین نهال سالم و اصیل و اصلاح باغها تا برداشت مکانیزه، فرآوری، درجهبندی، بستهبندی، برندسازی و بازاریابی، تمام حلقه های زنجیره به صورت یکپارچه تقویت شوند.
در این میان، ایجاد باغ مادری گواهی شده، استفاده از نهالهای سالم و اصیل، جایگزینی تدریجی ارقام کمبازده با ارقام تجاری مناسب، اصلاح و جوانسازی باغهای قدیمی، مدیریت تغذیه و آبیاری، کنترل تلفیقی آفات و بیماریها و توجه به ارقام متحمل به سرمای دیررس بهاره از جمله اقداماتی است که میتوانند پایه تولید پایدار فندق را در گیلان تقویت کنند.
از سوی دیگر، توسعه واحدهای خشککن و پوستگیری، ایجاد صنایع فرآوری مغز فندق، تولید روغن، پودر، آرد و خمیر فندق و حتی استفاده از پوست و ضایعات این محصول در صنایع دیگر، میتواند ارزش افزوده قابل توجهی برای منطقه ایجاد کند.
در کنار این موضوع، ایجاد یک برند مشخص برای «فندق اشکورات» و حرکت به سمت ثبت :نشان جغرافیایی" این محصول، میتواند به تفکیک فندق تولیدی منطقه از محصولات مشابه در بازار کمک کرده و زمینه حضور آن را در بازارهای داخلی و خارجی فراهم کند.
یکی از راهکارهای مهم در این مسیر نیز تشکیل تعاونیهای تخصصی فندق است؛ تعاونیهایی که بتوانند محصول باغداران را تجمیع، فرآوری و بازاریابی کرده و با کاهش نقش واسطهها، سهم بیشتری از قیمت نهایی محصول را به تولیدکننده بازگردانند.
در همین راستا، محمود هوشیارفرد، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی گیلان و عضو کمیته فنی فندق استان در گفتگوی تفصیلی با خبرنگار مهر، به بررسی ظرفیتهای پنهان زنجیره ارزش فندق در اشکورات و راهکارهای ایجاد و نوسازی این صنعت در کشور پرداخته است.
*با توجه به سهم بالای گیلان در تولید فندق کشور، مهمترین چالش فعلی این محصول را چه میدانید؟
سهم استان گیلان از تولید فندق کشور حدود ۸۵ درصد است و به همین دلیل هر راهبردی که برای توسعه صنعت فندق کشور تدوین میشود، عملاً باید از اشکورات گیلان آغاز شود. با این حال، زنجیره ارزش فندق در منطقه هنوز تا حد زیادی بر باغداری سنتی، برداشت دستی و خامفروشی استوار است.
یکی از مشکلات جدی، هزینه بالای برداشت دستی است. بیش از ۷۰ درصد هزینههای تولید فندق به برداشت دستی اختصاص پیدا میکند و این موضوع هم قیمت تمامشده را افزایش میدهد و هم با کاهش نیروی کار روستایی، فشار بیشتری به باغدار وارد میکند.
از طرف دیگر، تأخیر در پوستگیری و خشککردن میتواند موجب افزایش رطوبت محصول و ایجاد خطر کپکزدگی و کاهش کیفیت مغز فندق شود. در بخش بازار نیز هزاران بهرهبردار کوچک به صورت جداگانه محصول خود را از طریق واسطهها عرضه میکنند و طبیعتاً قدرت چانهزنی، برند و دسترسی مستقیم به صنایع تبدیلی و بازارهای بزرگ را ندارند.
*وقتی از «زنجیره ارزش فندق» صحبت میکنیم، دقیقاً چه مراحلی مدنظر است؟
ارتقای زنجیره ارزش یعنی از لحظه کاشت نهال در باغ تا رسیدن محصول به دست مصرفکننده نهایی یا بازار صادراتی، هر مرحله را تقویت کنیم تا ارزش افزوده بیشتری در منطقه باقی بماند.
در واقع، نباید تولید فندق را فقط در باغ ببینیم. زنجیره از نهال سالم و اصیل آغاز میشود، سپس به تولید، برداشت، فرآوری اولیه، خشککردن، درجهبندی، بستهبندی، صنایع تبدیلی، برندینگ و در نهایت بازاریابی و صادرات میرسد.
اگر این حلقهها به یکدیگر متصل شوند، سهم باغدار از قیمت نهایی محصول افزایش پیدا میکند و بخش مهمی از سودی که امروز نصیب واسطهها میشود، در اختیار تولیدکننده و منطقه باقی خواهد ماند.
*نخستین گام برای اصلاح این زنجیره چیست؟
نخستین مرحله، تولید محصول باکیفیت و پایدار است. این موضوع از تأمین نهال استاندارد و سالم آغاز میشود. باید به تدریج ارقام قدیمی و کمبازده با ارقام تجاری پرمحصول و مقاوم به سرمای بهاره و تنش خشکی تابستان جایگزین شوند.
انتخاب گرده افشان مناسب، جوانسازی باغهای قدیمی، هرس علمی و حذف بهموقع و منظم پاجوشها برای افزایش نوردهی و کاهش رطوبت داخل تاج پوشش، مدیریت تغذیه، آبیاری و کنترل آفات و بیماریها نیز باید مورد توجه قرار گیرند.
در بحث تغذیه نیز استفاده بیشتر از کودهای دامی پوسیده، کمپوست و کودهای زیستی در کنار مدیریت علمی مصرف نهادههای شیمیایی میتواند به سلامت باغ کمک کند. همچنین مدیریت آب و حتی احداث سامانههای جمعآوری آب باران در مناطق مستعد، میتواند در افزایش کیفیت و اندازه مغز فندق مؤثر باشد.
*درباره سلامت و اصالت نهال فندق چه اقداماتی باید انجام شود؟
نهال فندق باید شناسنامه داشته باشد. برای این منظور باید آزمایشهای آسیبشناسی روی نهال انجام شود تا از نبود بیماریهای خطرناک اطمینان حاصل شود. همچنین اصالت رقم باید تأیید شود تا باغدار مطمئن باشد نهالی که خریداری کرده، دقیقاً همان رقم مورد انتظار است.
متأسفانه هنوز بسیاری از باغداران به پاجوشهای رایگان و سنتی متکی هستند. باید مزیت اقتصادی استفاده از نهال سالم و اصیل برای باغدار تبیین شود؛ زیرا ممکن است نهال ارزان در زمان خرید، در بلندمدت هزینههای بسیار بیشتری به باغدار تحمیل کند.
*یکی از پیشنهادهای مطرحشده، ایجاد باغ مادری گواهیشده است. این باغ چه نقشی در صنعت فندق دارد؟
ایجاد باغ مادری گواهیشده یکی از حیاتیترین حلقههای مفقوده در اصلاح ساختار باغبانی فندق است. باغ مادری در واقع یک «بانک ژنتیکی زنده» است که هدف اصلی آن تولید میوه نیست، بلکه تولید مواد تکثیری سالم و اصیل برای احداث باغهای جدید است.
این اقدام به معنای تبدیل تولید نهال از یک فعالیت تجربی و سنتی به فعالیتی مهندسیشده و تحت نظارت است.
البته هر باغی را نمیتوان باغ مادری نامید. این باغ باید تحت نظارت مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال باشد و درختان آن از نظر ژنتیکی خالص باشند. همچنین سلامت گیاهپزشکی باغ اهمیت بسیار زیادی دارد و درختان مادری باید از نظر بیماریهای ویروسی، باکتریایی و عوامل قرنطینهای مورد آزمایش قرار گرفته و گواهی سلامت دریافت کنند.
*پس از مرحله تولید، چه اقداماتی برای کاهش ضایعات و حفظ کیفیت محصول لازم است؟
مراحل برداشت و پس از برداشت بسیار حساس هستند. باید به سمت استفاده از ماشینآلات و تجهیزات مدرن برداشت حرکت کنیم؛ تجهیزاتی که ضمن افزایش سرعت و کیفیت برداشت، کمترین آسیب را به شاخهها وارد کنند.
پس از برداشت نیز ایجاد انبارهای استاندارد دارای تهویه مناسب و کنترل رطوبت در منطقه اشکورات ضروری است. فندق به رطوبت و افزایش دما حساس است و اگر شرایط انبارداری مناسب نباشد، کیفیت مغز و حتی طعم محصول تغییر میکند.
همچنین باید روش سنتی خشک کردن زیر آفتاب به تدریج جای خود را به استفاده از خشک کنهای صنعتی یا نیمه صنعتی بدهد تا دما و رطوبت محصول قابل کنترل باشد و عطر و طعم فندق حفظ شود.
* در بخش فرآوری چه ظرفیتهایی وجود دارد؟
فرآوری و صنایع تبدیلی در واقع قلب ارزش افزوده فندق است. محصول خام باید به محصولاتی تبدیل شود که قیمت و بازار مصرف بالاتری دارند.
ایجاد واحدهای پوستکنی و جداسازی مغز، تولید مغز فندق استاندارد، استفاده از پوست فندق و سایر ضایعات در تولید کود ارگانیک یا صنایع وابسته، تولید روغن فندق، پودر و آرد فندق و همچنین خمیر فندق برای صنایع شیرینی پزی و شکلات سازی از جمله این ظرفیتهاست.
روغن فندق حتی میتواند در صنایع آرایشی و بهداشتی مورد استفاده قرار گیرد و همین موضوع نشان میدهد که بازار فندق صرفاً به مصرف خوراکی محدود نمیشود.
برندسازی یکی از حلقههای مهم زنجیره ارزش است. باید «فندق اشکورات» از «فندق معمولی» در بازار متمایز شود.
ثبت نام تجاری و در صورت امکان ثبت نشان جغرافیایی برای فندق اشکورات میتواند به این محصول هویت مشخصی بدهد. برندسازی در واقع یک کالای عمومی را به محصولی خاص تبدیل میکند که مصرفکننده به دلیل کیفیت، اصالت و هویت منطقهای حاضر است قیمت بیشتری برای آن پرداخت کند.
در کنار آن، بستهبندی مدرن، مقاوم در برابر نور و هوا و متناسب با بازارهای داخلی و خارجی ضروری است. استانداردسازی محصول و دریافت گواهیها و مجوزهای لازم نیز برای ورود جدی به بازارهای صادراتی اهمیت دارد.
*تشکیل تعاونیهای اختصاصی فندق تا چه اندازه میتواند این زنجیره را تکمیل کند؟
تعاونی اختصاصی فندق میتواند یکی از محرکهای اصلی زنجیره ارزش فندق باشد. این تعاونی باید بتواند محصول اعضا را تجمیع کند، خرید تضمینی با قیمت منصفانه و تسویه سریع داشته باشد و در مرحله بعد، فرآوری اولیه مانند خشککردن و پوستگیری مکانیزه را انجام دهد.
در مراحل بعدی نیز میتوان تولید مغز استاندارد، روغن خوراکی فندق، آرد، کرم و خمیر فندق برای صنایع شیرینیپزی و شکلاتسازی را دنبال کرد.
از سوی دیگر، پوست و ضایعات فندق نیز میتوانند به خوراک زیستتوده یا محصولات صنایع وابسته تبدیل شوند. تعاونی در نهایت باید بتواند محصول را مستقیماً به بازارهای عمده، صنایع غذایی و بازار صادراتی عرضه کند.
این ساختار باعث میشود ارزش افزوده هر مرحله در منطقه باقی بماند و اشتغال روستایی پایدار ایجاد شود.
*برای اجرای این طرح چه موانعی وجود دارد؟
کوچک بودن باغها، بیاعتمادی اولیه برخی باغداران به تعاونی ها، خطر سرمازدگی و تگرگ بهاره و همچنین ریسک سرمایه گذاری در صنایع تبدیلی از جمله موانع موجود است.
به همین دلیل پیشنهاد میکنم کار از چند روستا به صورت پایلوت آغاز شود. شفافیت کامل حسابها، پرداخت سریع به اعضای تعاونی و ارائه گزارش عملکرد میتواند به جلب اعتماد باغداران کمک کند.
در کنار آن، توسعه ارقام دیرگل، بیمه باغات، فازبندی سرمایهگذاری و آغاز کار با واحدهای کوچکمقیاس خشککن و فرآوری، پیش از ورود به خطوط صنعتی بزرگ، میتواند ریسک اجرای طرح را کاهش دهند.
*در نهایت، اگر بخواهیم یک نقشه راه برای آینده فندق گیلان ترسیم کنیم، اولویتها چه خواهد بود؟
بازسازی زنجیره ارزش فندق میتواند کلید عبور از اقتصاد معیشتی به اقتصاد صنعتی باشد. باغداری تنها نقطه آغاز زنجیره است و باغدار زمانی میتواند سهم بیشتری از سود نهایی را به دست آورد که محصول خود را به سمت فرآوری، درجهبندی و بازاررسانی هدایت کند.
در صنعت خشکبار، صرفاً حجم تولید تعیینکننده نیست. کیفیت محصول در مراحل خشککردن، پوستگیری، فرآوری و در نهایت دقت در سورتینگ است که میتواند تفاوت میان یک تولیدکننده معمولی و یک صادرکننده موفق را رقم بزند.
تعاونی های فندق نیز در این میان فقط یک نهاد اقتصادی نیستند؛ بلکه میتوانند به موتور محرک توسعه اجتماعی و اقتصادی روستاها تبدیل شوند. اگر باغداران در کنار دانش فنی مراکز تحقیقاتی، تسهیلگری و نظارت جهاد کشاورزی، سرمایه و بازار بخش خصوصی و همراهی شوراهای روستا قرار گیرند، میتوان زنجیرهای ایجاد کرد که در آن سهم باغدار از قیمت نهایی افزایش یابد، برای جوانان روستایی اشتغال ایجاد شود و خروج فلهای و خام محصول از منطقه کاهش پیدا کند.
در نهایت، اگر بخواهیم فندق گیلان، بهویژه فندق اشکورات، جایگاه واقعی خود را در بازارهای داخلی و جهانی پیدا کند، باید از نگاه صرفاً تولیدمحور عبور کرده و تمام زنجیره از نهال تا مصرفکننده را همزمان ببینیم.
