گردشگر هست، پول نیست؛ معمای اقتصاد محلی در مازندران

خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها: مازندران در سال‌های اخیر بیش از آنکه با کمبود مسافر مواجه باشد، با مسئله چگونگی بهره‌برداری اقتصادی از موج سفر روبه‌رو بوده است.

استانی که در تعطیلات و فصل تابستان، جاده‌های آن به یکی از پرترددترین مسیرهای کشور تبدیل می‌شود، اما حجم بالای عبور و مرور لزوما به همان نسبت در کسب‌وکارهای محلی، اقامتگاه‌ها، رستوران‌ها، بازارها و خدمات گردشگری باقی نمی‌ماند.

کافی است در روزهای اوج سفر سری به محورهای کندوان، هراز یا فیروزکوه زده شود تا تصویر این تقاضای گسترده برای سفر به شمال پیش چشم قرار گیرد. صف‌های طولانی خودروها، کاهش سرعت حرکت و در مقاطعی اعمال محدودیت‌های ترافیکی و یک‌طرفه شدن مسیرها، نشانه‌ای از فشار سفر بر زیرساخت‌های ارتباطی مازندران است. فشاری که یک سوی آن هزینه و چالش و سوی دیگر آن می‌تواند فرصت اقتصادی باشد.

آمارهای ثبت‌شده در شش ماه نخست سال ۱۴۰۵ نیز ابعاد این رفت‌وآمد را نشان می‌دهد. بیش از ۲۶ میلیون و ۴۹ هزار تردد خودرویی در دوربین‌های ثبت تردد استان به ثبت رسیده و بر اساس اطلاعات راهداری، بیش از ۲۰ میلیون و ۹۱۷ هزار تردد بین‌استانی در محورهای مازندران ثبت شده است.

این ارقام البته به معنای ورود ۲۶ میلیون گردشگر یا مسافر نیست. تردد شاخص رفت‌وآمد خودروهاست و بخشی از آن نیز به جابه‌جایی کالا و سفرهای غیرگردشگری اختصاص دارد.

با این حال، حتی با در نظر گرفتن همین ملاحظه، حجم تردد نشان می‌دهد تقاضای سفر به مازندران همچنان قابل توجه است. دریا، جنگل‌های هیرکانی، کوهستان، ییلاق‌ها، روستاها، آبشارها، چشمه‌ها، تالاب‌ها، بناهای تاریخی، فرهنگ بومی، غذاهای محلی و صنایع‌دستی، مجموعه‌ای از ظرفیت‌ها را در اختیار استان قرار داده‌اند که می‌تواند سفرهای کوتاه را به اقامت و هزینه‌کرد بیشتر تبدیل کند.

مسئله اما دقیقا از همین نقطه آغاز می‌شود. مسافر داشتن با اقتصاد گردشگری داشتن یکی نیست. اگر گردشگر وارد استان شود اما اقامتش کوتاه باشد، اگر بدون استفاده از خدمات محلی عبور کند یا بخش اندکی از هزینه سفر خود را در مقصد خرج کند، شلوغی جاده‌ها الزاما نشانه رونق اقتصادی نیست.

جاده‌های شلوغ و فرصت اقتصادی که هنوز کامل استفاده نمی‌شود

جاده‌های شمال را می‌توان نخستین نشانه تقاضای گردشگری مازندران دانست. در روزهای پرتردد، کندوان، هراز و فیروزکوه بار سنگین سفر را به دوش می‌کشند و مدیریت ترافیک در برخی مقاطع برای کنترل حجم خودروها ناگزیر از اعمال محدودیت می‌شود.

این حجم رفت‌وآمد از یک منظر فشار بر زیرساخت و از سوی دیگر یک بازار بزرگ بالقوه است. بازاری که اگر درست مدیریت شود، می‌تواند برای اقامتگاه‌ها، رستوران‌ها، فروشگاه‌ها، حمل‌ونقل، صنایع‌دستی، بازارهای محلی و خدمات تفریحی درآمد ایجاد کند.

در واقع پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا مسافر به مازندران می‌آید یا خیر. پرسش این است که چه میزان از این جریان سفر در استان متوقف می‌شود و چه مقدار ارزش اقتصادی برای مردم و فعالان محلی ایجاد می‌کند.

محسن محمدنژاد، مدیرکل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای مازندران، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: از ابتدای سال جاری تاکنون بیش از ۲۰ میلیون و ۹۱۷ هزار تردد بین‌استانی در محورهای ارتباطی استان ثبت شده است.

وی افزود: این آمار بر اساس اطلاعات ۱۱۸ سامانه ترددشمار هوشمند به دست آمده و در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته حدود یک درصد کاهش داشته است. با این حال حجم رفت‌وآمد در محورهای مازندران همچنان قابل توجه است.

محمدنژاد تصریح کرد: ترددهای ثبت‌شده صرفا مربوط به سفرهای گردشگری نیست و محورهای استان همزمان برای جابه‌جایی مسافر و کالا مورد استفاده قرار می‌گیرند. بنابراین این ارقام باید با همین ملاحظه تحلیل شود. استمرار حجم بالای تردد جایگاه مازندران را در شبکه حمل‌ونقل و سفر شمال کشور نشان می‌دهد.

وقتی مقصد باید از مسافر ارزش اقتصادی بسازد

تعداد ورود مسافر تنها یکی از شاخص‌های گردشگری است. مدت اقامت، میزان هزینه‌کرد، تنوع خدمات دریافت‌شده و سهم کسب‌وکارهای بومی از هزینه گردشگر مشخص می‌کند که یک مقصد تا چه اندازه توانسته از حضور مسافر ارزش اقتصادی ایجاد کند.

مازندران از نظر جاذبه‌های گردشگری با کمبود مواجه نیست. اما هنوز بخشی از سفرها در قالب توقف‌های کوتاه، بازدیدهای گذری و اقامت محدود اتفاق می‌افتد. در چنین شرایطی بخشی از ظرفیت اقتصادی سفر پیش از آنکه در مقصد فعال شود از دست می‌رود.

راه عبور از این وضعیت تغییر نگاه از جذب مسافر به ماندگار کردن گردشگر است. به این معنا که روستا، جنگل، غذای محلی، صنایع‌دستی و جاذبه تاریخی تنها عناصر دیدنی نباشند. بلکه هرکدام به بخشی از یک بسته تجربه گردشگری تبدیل شوند.

محمد حسینی، پژوهشگر گردشگری، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: اعتماد مهم‌ترین سرمایه گردشگری است و گردشگر پیش از انتخاب مقصد، امنیت و آرامش آن را مورد توجه قرار می‌دهد.

وی افزود: شرایط ناشی از جنگ تحمیلی می‌تواند تصویر ذهنی مقصد را تحت تأثیر قرار دهد و به همین دلیل بازسازی اعتماد و ارائه تصویری واقعی از امنیت و آرامش مقصد باید در برنامه احیای گردشگری مورد توجه قرار گیرد.

حسینی تصریح کرد: ایجاد اعتماد صرفا با اعلام پایان بحران محقق نمی‌شود و مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ در حوزه اطلاع‌رسانی، دیپلماسی عمومی، رسانه، حرفه‌ای‌گری گردشگری و ارتقای کیفیت خدمات مورد نیاز است تا ایران دوباره به عنوان مقصدی امن، مهمان‌نواز و برخوردار از تمدن و فرهنگ غنی در ذهن گردشگران تثبیت شود.

این پژوهشگر گردشگری ادامه داد: رونق گردشگری فقط به هتل و اقامتگاه محدود نمی‌شود و می‌تواند بخش‌هایی همچون حمل‌ونقل، صنایع‌دستی، رستوران‌ها، کشاورزی، صنایع غذایی، خدمات فرهنگی و فناوری اطلاعات را نیز فعال کند. بنابراین هر گردشگر می‌تواند در صورت ماندگاری بیشتر به حلقه‌ای از یک زنجیره اقتصادی گسترده تبدیل شود.

از گردشگر عبوری تا گردشگر ماندگار

مازندران برای تبدیل موج سفر به درآمد پایدار، نیازمند طراحی تجربه‌ای است که مسافر را برای ماندن بیشتر ترغیب کند. این تجربه می‌تواند از اقامت در یک روستای هدف گردشگری آغاز شود و با طبیعت‌گردی، غذای محلی، خرید صنایع‌دستی، بازدید از جاذبه‌های تاریخی و استفاده از خدمات بومی ادامه پیدا کند.

در چنین مدلی هر هزینه گردشگر می‌تواند چندین کسب‌وکار را در زنجیره اقتصاد محلی فعال کند. در مقابل سفر کوتاه و عبوری اگرچه فشار آن بر جاده و محیط‌زیست باقی می‌ماند، اما الزاما درآمد متناسبی برای مقصد ایجاد نمی‌کند.

به همین دلیل سیاست‌گذاری گردشگری مازندران باید از تمرکز صرف بر تعداد مسافران فاصله بگیرد و شاخص‌هایی مانند افزایش مدت اقامت، افزایش هزینه‌کرد در مقصد، توزیع سفر در نقاط مختلف استان و سهم جوامع محلی از درآمد گردشگری را نیز در مرکز توجه قرار دهد.

این تغییر نگاه می‌تواند حتی به کاهش فشار بر چند مقصد شناخته‌شده نیز کمک کند. وقتی گردشگر بتواند مجموعه‌ای متنوع از تجربه‌ها را در نقاط مختلف استان پیدا کند، جریان سفر از چند محور و نقطه پرتراکم به سمت مقاصد کمترشناخته‌شده نیز هدایت خواهد شد.

فرودگاه‌ها و مسیر تازه گردشگری و صادرات

اتکای گردشگری مازندران به جاده‌ها در شرایطی است که ظرفیت‌های هوایی غرب استان می‌تواند مسیر تازه‌ای برای ورود گردشگران و توسعه بازارهای اقتصادی ایجاد کند. فرودگاه‌های نوشهر و رامسر در صورت تکمیل روند نوسازی و ارتقای ظرفیت می‌توانند دسترسی به غرب مازندران را تسهیل کنند.

اهمیت این زیرساخت‌ها تنها به انتقال بخشی از سفر از جاده به هوا محدود نمی‌شود. اتصال فرودگاه به شبکه اقامت، حمل‌ونقل، جاذبه‌های گردشگری و بازارهای محلی می‌تواند زمینه جذب گردشگران جدید و حتی تقویت صادرات محصولات استان را فراهم کند.

مهدی یونسی، استاندار مازندران، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت فرودگاه‌های غرب استان اظهار کرد: فعال‌سازی فرودگاه‌های نوشهر و رامسر می‌تواند به عنوان پیشران توسعه گردشگری و صادرات مورد استفاده قرار گیرد و این فرودگاه‌ها در مسیر نوسازی و ارتقای فعالیت قرار دارند.

وی افزود: استفاده از ظرفیت هوایی غرب مازندران می‌تواند ورود گردشگران و ارتباطات اقتصادی را تقویت کند و فرصت‌های تازه‌ای برای توسعه گردشگری و صادرات استان به وجود آورد.

با این حال فرودگاه تنها دروازه ورود است و اقتصاد گردشگری در مقصد شکل می‌گیرد. گردشگری زمانی برای استان ارزش‌آفرین خواهد بود که گردشگر پس از ورود امکان اقامت مناسب، دسترسی به جاذبه‌ها، استفاده از خدمات محلی، خرید محصولات بومی و تجربه فرهنگ و طبیعت منطقه را داشته باشد.

از سوی دیگر توسعه گردشگری نباید به قیمت از دست رفتن همان منابعی تمام شود که مقصد را جذاب کرده‌اند. جنگل، مرتع، منابع آب، زمین‌های کشاورزی و چشم‌اندازهای طبیعی سرمایه اصلی مازندران هستند و حفاظت از آنها باید همزمان با توسعه زیرساخت و خدمات گردشگری دنبال شود.

در این مسیر حرکت از ساخت‌وساز افقی و گسترش بی‌ضابطه به سمت استفاده هوشمندانه‌تر از زمین و توسعه عمودی، در کنار توزیع متوازن گردشگر و تقویت مقاصد جدید، می‌تواند بخشی از فشار بر منابع طبیعی و زیرساخت‌های استان را کاهش دهد.

مازندران برای اثبات جذابیت خود دیگر نیازی به تبلیغ گسترده ندارد. جاده‌های پرتردد و حجم سفر در بخش بزرگی از سال این واقعیت را نشان می‌دهد. مسئله اصلی اکنون آن است که این تقاضای موجود چگونه به اقامت بیشتر، مصرف بیشتر خدمات و درآمد پایدار برای جامعه محلی تبدیل شود.

اگر سیاست گردشگری همچنان بر افزایش تعداد مسافران متمرکز بماند، ممکن است نتیجه همان تصویر آشنای جاده‌های شلوغ، فشار بر طبیعت و زیرساخت‌ها و درآمدی کمتر از ظرفیت واقعی مقصد باشد. اما اگر معیار موفقیت کیفیت سفر و میزان ارزش ایجادشده در مقصد باشد، هر مسافر می‌تواند بخشی از یک زنجیره اقتصادی گسترده‌تر شود.

مازندران امروز میان دو مسیر قرار دارد. ادامه میزبانی از مسافران عبوری یا تبدیل شدن به مقصدی که مسافر در آن می‌ماند، تجربه می‌کند و هزینه می‌کند. پاسخ به این انتخاب نه در تعداد خودروهای عبوری، بلکه در توان استان برای تبدیل جریان سفر به اقتصاد ماندگار، حفاظت از منابع طبیعی و افزایش سهم مردم محلی از گردشگری مشخص خواهد شد.