گلستان زیر سیلاب؛ مصوباتی که به خط پایان نمی‌رسند

خبرگزاری مهر، گروه استان ها: جاری شدن سیلاب در شرق استان گلستان بار دیگر ضرورت توجه جدی به مدیریت بحران و پیشگیری از حوادث طبیعی را یادآور می‌شود. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که وقوع سیلاب در این استان، علاوه بر خسارت به مناطق مسکونی، زمین‌های کشاورزی، راه‌های ارتباطی و زیرساخت‌ها، می‌تواند زندگی روزمره مردم را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

با وجود تجربه سیلاب‌های متعدد در سال‌های گذشته، تکرار این حوادث نشان می‌دهد که مقابله مؤثر با سیلاب به اقداماتی فراتر از امدادرسانی پس از وقوع حادثه نیاز دارد.

بر اساس گزارش های منتشر شده از سوی فرماندار مینودشت ۲۰۰ منزل مسکونی دچار آبگرفتگی سطحی و یا خسارت جدی شده اند.

تکرار سیلاب در استان گلستان، به‌ویژه در روستاهایی که هر بار با خسارت به خانه‌ها، زمین‌های کشاورزی و زیرساخت‌های زندگی روبه‌رو می‌شوند، نشان می‌دهد که ماجرا تنها به وقوع یک حادثه طبیعی محدود نیست. برای بسیاری از خانواده‌های روستایی، سیل به معنای از دست رفتن بخشی از دارایی، آسیب دیدن سرپناه و آغاز دوباره مسیری دشوار برای بازسازی زندگی است.

اگرچه اجرای طرح بازسازی و مقاوم‌سازی خانه‌های ناایمن سال‌هاست در دستور کار بنیاد مسکن قرار دارد، اما همچنان بسیاری از خانه‌های روستایی با همان شیوه‌های سنتی و با مقاومت پایین در برابر سیلاب ساخته شده‌اند. از سوی دیگر، حتی برخی از خانه‌هایی که در چارچوب طرح‌های بازسازی نوسازی شده‌اند، در پی ورود گل‌ولای و رسوبات ناشی از سیلاب، متحمل خسارت‌های قابل‌توجهی شده‌اند؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در شیوه‌های ساخت‌وساز، ارتقای ایمنی واحدهای مسکونی و توجه جدی‌تر به خطر سیلاب در مناطق روستایی را بیش از پیش آشکار می‌کند.

خانه و معیشت‌مان زیر آب رفت

یکی از اهالی روستا با انتقاد از نبود مسیر مناسب برای هدایت آب‌های ناشی از بارندگی در منطقه «باران‌کوه» به سمت روستا، گفت: سال‌هاست که اهالی نسبت به هدایت آب‌های باران‌کوه به سمت روستا اعتراض دارند، اما تاکنون تدبیر مؤثری برای حل این مشکل اندیشیده نشده است.

به گفته وی، روستاییان، نبود مسیر مناسب برای هدایت آب را از عوامل اصلی بروز این بحران و خسارت‌های سنگینی می‌دانند که زندگی و دارایی‌هایشان را تحت تأثیر قرار داده است.

رحمتی با اشاره به حضور مسئولان در روستاهای شهرستان مینودشت پس از وقوع سیلاب، اظهار کرد: مسئولان برای بازدید از مناطق آسیب‌دیده آمدند و رفتند و بخشی از کمک‌ها نیز به دست مردم رسید. همچنین وعده‌هایی درباره اختصاص تسهیلات و کمک‌های مالی برای بازسازی خانه‌های خسارت‌دیده داده شد، اما پرسش اصلی اینجاست که خسارت‌های ناشی از سیلاب تنها به خانه‌های ما محدود نمی‌شود؛ اقتصاد و معیشت خانواده‌ها نیز آسیب جدی دیده و زندگی بسیاری از ما، همچون خانه‌هایمان، زیر آب رفته است.

وی با اشاره به اجرای طرح هادی در روستاها افزود: با وجود اجرای این طرح‌ها، در سال‌های گذشته اقدام عاجل و مؤثری برای مقابله با بارش‌های شدید و سیلاب‌هایی که زندگی مردم شرق استان گلستان را بارها تحت تأثیر قرار داده‌اند، صورت نگرفته است. اکنون، پس از تحمل خسارت‌های سنگین، نگرانی اصلی ما تکرار این حوادث با بارش‌های پیش روست؛ چراکه تا زمانی که برای هدایت اصولی آب‌های سطحی و پیشگیری از ورود سیلاب به روستاها چاره‌اندیشی نشود، خطر تکرار این روزهای تلخ همچنان زندگی مردم را تهدید خواهد کرد.

تامین اعتبار؛ چالش اساسی مدیریت سیلاب

بر اساس آمارهای موجود، طی دو دهه گذشته بیش از ۱۶۰ مورد سیلاب بزرگ و کوچک در استان گلستان رخ داده است؛ آماری قابل‌تأمل که از تکرار این پدیده و ضرورت بازنگری جدی در راهکارهای پیشگیری، مدیریت بحران و کاهش خسارت‌های ناشی از سیل در این استان حکایت دارد.

در کنار این مسئله، لایروبی نشدن رودخانه‌ها و پاکسازی نکردن مسیر آن‌ها از تنه درختان، شاخه‌ها و چوب‌های شکسته نیز می‌تواند با ایجاد مانع در مسیر جریان آب، بر شدت آب‌گرفتگی و ورود سیلاب به روستاها و منازل مسکونی بیفزاید. موضوعی که در جریان سیلاب‌های مکرر، بارها مورد توجه قرار گرفته و ضرورت رسیدگی مستمر به وضعیت رودخانه‌ها و مسیرهای عبور آب را یادآور می‌شود. تداوم این شرایط، این پرسش را مطرح می‌کند که چرا با وجود تکرار سیلاب‌ها و خسارت‌های ناشی از آن، اقدامات پیشگیرانه و مدیریت اصولی مسیرهای آب همچنان به یکی از دغدغه‌های جدی روستاییان تبدیل شده است؟

معاون عمرانی استاندار گلستان در همان زمان وقوع سیل عنوان کرده بود که موضوع تأمین اعتبارات و تأخیر در اجرای اقدامات پیشگیرانه نیز از دیگر چالش‌های مدیریت سیلاب در استان گلستان است.

به گفته سید مهدی مهیایی، پایین بودن میزان تخصیص برخی اعتبارات و طولانی شدن روند تأمین منابع مالی، اجرای طرح‌هایی مانند لایروبی رودخانه‌ها را با کندی مواجه کرده است؛ به‌طوری‌که از حدود ۳۰ میلیارد تومان اعتبار ابلاغ‌شده برای لایروبی در سال گذشته، تنها حدود ۲۱ تا ۲۲ میلیارد تومان تخصیص یافته و فرآیند تخصیص این منابع نیز نزدیک به ۱۰ ماه به طول انجامیده است.

وی افزود: ۲۲ مصوبه مرتبط با مدیریت سیلاب نیز در دستور کار قرار داشته است. مصوباتی که اثربخشی آن‌ها نه با تعدادشان، بلکه با میزان اجرا و تأثیر ملموس آن‌ها بر کاهش خسارت‌ها سنجیده می‌شود. در این میان، تعیین دقیق دستگاه مسئول، اعتبار مورد نیاز، زمان‌بندی اجرا و شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری برای هر مصوبه، ضرورتی اساسی دارد تا مشخص شود کدام نقاط پرخطر ایمن‌سازی شده‌اند و کدام تعهدات همچنان در مرحله وعده و برنامه باقی مانده‌اند که در نهایت، آنچه می‌تواند از تکرار خسارت‌های سنگین سیلاب جلوگیری کند، تبدیل مصوبات و اعتبارات به اقدامات عملی و مؤثر پیش از وقوع بحران است.

ضرورت ساماندهی رسوبات

در همین رابطه مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان، اعلام کرده است که از ابتدای سال تاکنون حدود ۱۳۴کیلومتر از رودخانه‌های استان ساماندهی یا لایروبی شده است.

ایرج حیدریان همچنین بر ضرورت ساماندهی رسوبات و جمع‌آوری تنه درختان و چوب‌های انباشته‌شده در مسیر رودخانه‌ها تأکید کرده و بهره‌گیری از ظرفیت بخش خصوصی در چارچوب بند «ب» ماده ۴۳ قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت‌ها را راهکاری برای تسریع در اجرای این اقدامات دانسته است

به گفته وی، به‌کارگیری این ظرفیت، در صورت تعیین دقیق محدوده عملیات، عمق برداشت، ضوابط فنی و اعمال نظارت مؤثر، می‌تواند بخشی از محدودیت‌های مالی و اجرایی را برطرف کند.

با این حال، واگذاری عملیات به بخش خصوصی باید با رعایت ملاحظات زیست‌محیطی و نظارت مستمر همراه باشد؛ چراکه هرگونه برداشت غیراصولی رسوبات یا مداخله بدون ضابطه در بستر و حریم رودخانه‌ها، ممکن است به تخریب محیط طبیعی و ایجاد مشکلات تازه در مسیر مدیریت سیلاب منجر شود.

دریافت خسارت واحدهای آسیب‌دیده از بیمه

به دنبال گلایه مندی روستائیان از آسیب دیدگی منازل و اثاثیه و همچنین کم توجهی به مشکلات آنان ، مدیر کل بنیاد مسکن استان گلستان در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: شهرستان مینودشت در بین شهرستان‌های شرق استان، بیشترین میزان بارندگی و خسارت را تجربه کرده است و از همان زمان شروع وقوع سیل به همراه مسئولان استانی در محل حاضر و شروع به براورد خسارت کردیم.

خسروی افزود: با توجه به اینکه بخشی از خسارت‌ها از محل بیمه پرداخت خواهد شد، ارزیابی‌ها با هماهنگی لازم انجام شده و تا کنون ارزیابی ۵۰ واحد در قالب خسارت‌های معیشتی و تعمیری نجام شده است.

وی افزود: در این بین عمده خسارت‌های واردشده مربوط به آب‌گرفتگی و آسیب به وسایل زندگی مردم بوده و خوشبختانه تاکنون گزارشی از تخریب کامل واحدهای مسکونی نداشته‌ایم.

خسروی ادامه داد: فرآیند ارزیابی خسارت‌ها همچنان ادامه دارد. از سوی دیگر، از همان زمان وقوع سیل، با توجه به درخواست ادارات مربوطه برای تأمین ماشین‌آلات مورد نیاز، بخشی از ظرفیت ماشین‌آلات را برای کمک به مناطق آسیب‌دیده بسیج کردیم.

جای نگرانی برای جبران خسارت نیست

مدیر کل بیناید مسکن با بیان اینکه در زمینه جبران خسارت‌های واردشده به واحدهای مسکونی نیز جای نگرانی نیست، اظهار کرد: ساختمان‌های روستاها تحت پوشش بیمه قرار دارند و پس از ارزیابی‌ها مبلغ خسارت ها در مدت‌زمان کوتاهی، شاید کمتر از دو ماه، پرداخت شود.

وی افزود: واحدهای آسیب‌دیده بر اساس میزان خسارت دسته‌بندی می‌شوند؛ واحدهایی که آسیب جدی دیده‌اند و نیاز به تخریب و احداث مجدد دارند، در گروه احداثی قرار می‌گیرند و واحدهایی که خسارت جزئی‌تری متحمل شده‌اند، در قالب تعمیراتی و معیشتی ارزیابی می‌شوند تا خسارت آن‌ها از سوی بیمه پرداخت شود.

به گفته خسروی، در سطح استان نیز علاوه بر بخش مسکونی، خسارت‌هایی به ابنیه، راه‌ها و پروژه‌های عمرانی وارد شده است که برآورد اولیه آن در مجموع حدود ۱۳۰ میلیارد تومان است.

وی با اشاره به اینکه با شدت و تعداد این حوادث هر سال بیشتر می‌شود، اظهار کرد: خوشبختانه میزان خسارت‌های وارده به بخش مسکونی در حال کاهش است که یکی از دلایل آن اقدامات پیشگیرانه و فعالیت‌های مؤثری است که در حوزه مقاوم‌سازی و نوسازی واحدهای مسکونی انجام می شود.

خسروی گفت: من بارها از طریق تلویزیون و رسانه‌ها بر ضرورت نوسازی و مقاوم‌سازی این واحدها تأکید کرده‌ام و دولت نیز تسهیلات کم‌بهره‌ای به مبلغ ۵۰۰ میلیون تومان با بازپرداخت ۲۰ساله برای ساخت واحدهای مسکونی در نظر گرفته است. همچنین برای خانوارهای دهک‌های یک تا چهار، حمایت‌های ویژه‌ای پیش‌بینی شده تا این خانواده‌ها نیز بتوانند واحدهای مسکونی خود را نوسازی و مقاوم‌سازی کنند.

وی افزود: واقعیت این است که واحدهای فرسوده حتی در برابر زلزله‌های خفیف نیز آسیب‌پذیر هستند و می‌توانند خطرات جدی برای ساکنان خود ایجاد کنند. بنابراین، با تداوم اقدامات بنیاد مسکن در زمینه نوسازی و مقاوم‌سازی، می‌توانیم در آینده‌ای نزدیک میزان خسارت‌های ناشی از سیل و سایر حوادث طبیعی را به حداقل برسانیم.

برنامه جامع مدیریت سیل در استان گلستان

در همین راستا یک کارشناس مسائل آب در استان اظهار کرد: عامل اصلی وقوع سیلاب، شدت و تداوم بارندگی است. این بارش‌ها به دلیل شدت بالا، در دسته سیلاب‌های تابستانه قرار می‌گیرند که معمولاً خسارت بیشتری به همراه دارند.

سید محمد حسینی افزود: همچنین عواملی مانند شرایط زمین‌شناسی، شیب زمین، کاهش پوشش گیاهی، تغییر کاربری اراضی، تجاوز به حریم رودخانه‌ها و ساخت غیراصولی پل‌ها می‌توانند شدت خسارت سیلاب را افزایش دهند. در سال‌های اخیر نیز به دلیل تغییرات اقلیمی، وقوع سیلاب در جهان افزایش یافته و استان گلستان نیز از این روند مستثنا نیست.

وی افزود: پس از وقوع سیل بزرگ سال ۱۳۸۰، تدوین «برنامه جامع مدیریت سیل در استان گلستان» در دستور کار کارگروه تخصصی سیل استان قرار گرفت.

این برنامه با بهره‌گیری از مطالعات پیشین و همفکری کارشناسان، در سال ۱۳۸۵ به تصویب کارگروه تخصصی سیل و سپس شورای مدیریت بحران استان رسید.

به گفته حسینی، این برنامه شامل پنج محور اصلی چون مدیریت حوضه‌های آبخیز، کنترل فیزیکی سیلاب، آمادگی در برابر سیل، مدیریت سیلاب‌دشت و مدیریت بحران و مقابله با سیل است.

مدیر عامل سابق آب منطقه‌ای گلستان گفت: در این چارچوب، اقداماتی همچون اجرای طرح‌های آبخیزداری، ساماندهی و لایروبی رودخانه‌ها، تعیین و تثبیت حدود بستر و حریم رودخانه‌ها، ساخت سدهای مخزنی و تأخیری، ایجاد سامانه‌های هشدار سیل، آموزش عمومی، برگزاری مانورهای تخلیه اضطراری، تعیین نقاط امن و توسعه بیمه سیل پیش‌بینی شده است.

به گفته وی، با توجه به گذشت حدود ۲۰ سال از تدوین این برنامه و اجرای بخشی از طرح‌های پیش‌بینی‌شده، ضروری است مدیران ارشد استان و دستگاه‌های اجرایی ملی و استانی توجه بیشتری به اجرای کامل آن داشته باشند و اعتبارات مورد نیاز را به‌صورت هدفمند تأمین کنند.

تکرار سیلاب در شرق گلستان، ضرورت عبور از مدیریت واکنشی به مدیریت پیشگیرانه را برجسته می‌کند. رویکردی که در آن، به‌جای تمرکز صرف بر جبران خسارت‌ها، کاهش خطر، حفاظت از جان و مال مردم و افزایش تاب‌آوری مناطق آسیب‌پذیر در اولویت قرار گیرد.

در شرایطی که مردم روستاهای شرق استان گلستان به دلیل محدودیت‌های اقتصادی و دشواری‌های زندگی روستایی، با مشکلات معیشتی بیشتری روبه‌رو هستند، خسارت‌های ناشی از سیل اخیر تنها به تخریب منازل و مزارع محدود نمی‌شود، بلکه بنیان معیشت و زندگی روزمره آنان را نیز به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است.

از سوی دیگر، مدیریت سیلاب نباید تنها به روزهای بارندگی و زمان وقوع بحران محدود شود؛ بلکه لازم است برنامه‌ریزی‌های پیشگیرانه در طول سال، با تأمین اعتبارات موردنیاز و نظارت مستمر بر اجرای طرح‌ها انجام گیرد. در چنین شرایطی، بررسی نقاط ضعف اقدامات گذشته و ارزیابی میزان اثربخشی طرح‌های اجراشده، می‌تواند به تصمیم‌گیری‌های دقیق‌تر کمک کند.