قوم بنی اسد؛ روایت دیگری از حماسه عاشورا

خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها: هنوز پرچم‌های سیاه محرم بر سردر حسینیه‌ها و تکایا برافراشته است و نوای مرثیه در شهرها و روستاهای مازندران شنیده می‌شود که دوازدهم محرم، صحنه‌ای متفاوت پیش روی عزاداران قرار می‌گیرد.

صحنه‌ای که دیگر از هیاهوی میدان نبرد خبری نیست و روایت، به روزی بازمی‌گردد که پس از پایان عاشورا، مسئولیت دفن پیکرهای مطهر شهدای کربلا بر دوش قبیله بنی‌اسد قرار گرفت.

در بسیاری از شهرها و روستاهای استان، از نخستین ساعات صبح دوازدهم محرم، دسته‌های عزاداری با نظم خاصی شکل می‌گیرند. مردانی که بیل و کلنگ بر دوش دارند، زنان سالخورده و جوان که پارچه‌های سفید و وسایل نمادین تدفین را حمل می‌کنند و نوجوانانی که در کنار بزرگان حرکت می‌کنند، تصویری از همدلی و مشارکت اجتماعی را به نمایش می‌گذارند؛ آیینی که تنها یک مراسم مذهبی نیست، بلکه روایت زنده‌ای از تاریخ اسلام است.

مردم جزئی از واقعه تاریخی هستند

یکی از پژوهشگران فرهنگ عاشورایی مازندران در گفت‌وگو با خبرنگار مهر می‌گوید: این آیین از معدود مراسمی است که مردم در آن تنها نظاره‌گر نیستند، بلکه خود را جزئی از واقعه تاریخی می‌دانند.

به گفته علی باقری، فلسفه قوم بنی‌اسد یادآوری مسئولیتی است که انسان در سخت‌ترین شرایط نیز نباید از آن غافل شود؛ همان مسئولیتی که قبیله بنی‌اسد در برابر پیکرهای مطهر شهدای کربلا بر عهده گرفت.

وی معتقد است: تفاوت این مراسم با بسیاری از آیین‌های سوگواری در آن است که مخاطب تنها شنونده یک روایت نیست، بلکه با حضور در متن مراسم، بخشی از آن را زندگی می‌کند و همین موضوع باعث شده آیین قوم بنی‌اسد در حافظه جمعی مردم مازندران ماندگار بماند.

بازآفرینی حماسه زنان

در برخی مناطق استان، اجرای این آیین با حضور گسترده زنان همراه است؛ زنانی که نقش تاریخی بانوان قبیله بنی‌اسد را بازآفرینی می‌کنند و با مرثیه‌خوانی و همراهی دسته‌های عزاداری، فضای مراسم را به واقعه‌ای تاریخی نزدیک‌تر می‌کنند. بسیاری از خانواده‌ها حضور در این مراسم را میراثی می‌دانند که از نسل‌های گذشته به آنان رسیده و اکنون وظیفه انتقال آن به فرزندانشان را بر عهده دارند.

یکی از پیرغلامان حسینی در شهرستان بابل به خبرنگار مهر می‌گوید: بیش از شش دهه است که در این مراسم حضور دارد و از دوران کودکی همراه پدر و پدربزرگ خود در آیین قوم بنی‌اسد شرکت کرده است.

وی معتقد است: راز ماندگاری این سنت در مردمی بودن آن نهفته است؛ مراسمی که هیچ‌گاه وابسته به نهاد یا دستگاه خاصی نبوده و مردم خود حافظ اصلی آن بوده‌اند.

به گفته این پیرغلام، در گذشته بسیاری از وسایل مورد استفاده در مراسم، ابزار واقعی کشاورزی بود و اهالی روستا با همان وسایلی که در زندگی روزمره از آن استفاده می‌کردند، برای اجرای آیین حاضر می‌شدند تا تصویر دفن شهدای کربلا ملموس‌تر باشد.

طوبی اصانلو کارشناس میراث فرهنگی مازندران نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، قوم بنی‌اسد را بخشی از هویت فرهنگی استان می‌داند و می‌گوید: مازندران از دیرباز خاستگاه آیین‌های متنوع عاشورایی بوده و هر یک از این آیین‌ها بخشی از فرهنگ دینی مردم را شکل داده است.

به گفته وی، قوم بنی‌اسد علاوه بر ارزش مذهبی، از منظر مردم‌شناسی نیز اهمیت فراوانی دارد، زیرا مشارکت گسترده مردم، انتقال سینه به سینه آداب و رسوم و استمرار آن در طول دهه‌های متوالی، این مراسم را به یکی از سرمایه‌های فرهنگی استان تبدیل کرده است.

وی بر ضرورت مستندسازی این آیین تأکید می‌کند و معتقد است: بسیاری از جزئیات مراسم هنوز به صورت شفاهی منتقل می‌شود و اگر ثبت و پژوهش درباره آن با جدیت دنبال نشود، بخشی از این میراث ارزشمند در آینده دستخوش تغییر خواهد شد.

در سال‌های اخیر حضور نسل جوان در آیین قوم بنی‌اسد بیش از گذشته به چشم می‌آید، نوجوانان و جوانانی که شاید فضای زندگی امروز با گذشته تفاوت‌های فراوانی داشته باشد، اما همچنان خود را متعلق به این سنت می‌دانند و در برگزاری آن نقش‌آفرینی می‌کنند. همین همراهی نسل جدید، امید به تداوم این میراث معنوی را افزایش داده است.

سرمایه اجتماعی بانوان

علی نجفی جامعه‌شناس فرهنگی نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر معتقد است: قوم بنی‌اسد فقط یک مراسم سوگواری نیست، بلکه نمونه‌ای از سرمایه اجتماعی در جامعه ایرانی محسوب می‌شود.

به گفته وی، مشارکت داوطلبانه مردم، همکاری میان نسل‌ها و احساس تعلق به یک روایت مشترک، مهم‌ترین ویژگی این آیین است و همین عوامل سبب شده مراسم پس از گذشت سالیان طولانی همچنان اصالت خود را حفظ کند.

وی می‌گوید: جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به آیین‌هایی نیاز دارد که بتوانند پیوند میان تاریخ، فرهنگ و هویت اجتماعی را تقویت کنند و قوم بنی‌اسد یکی از موفق‌ترین نمونه‌ها در این زمینه است.

با وجود قدمت این مراسم، بسیاری از فعالان فرهنگی بر این باورند که ظرفیت معرفی آیین قوم بنی‌اسد در سطح ملی و بین‌المللی هنوز به طور کامل مورد استفاده قرار نگرفته است. آنان معتقدند ثبت، پژوهش، تولید مستند، انتشار کتاب و معرفی رسانه‌ای این آیین می‌تواند علاوه بر حفظ میراث ناملموس، نسل جدید را نیز با بخش مهمی از فرهنگ عاشورایی ایران آشنا کند.

آنچه امروز در کوچه‌ها و میدان‌های مازندران دیده می‌شود، تنها بازسازی یک واقعه تاریخی نیست. این مراسم، روایت مسئولیتی است که از صحرای کربلا آغاز شد و در حافظه تاریخی مردم این سرزمین ادامه یافت.

آیینی که هر سال به مردم یادآوری می‌کند دفاع از حقیقت، تنها در میدان نبرد معنا پیدا نمی‌کند، بلکه پس از پایان نبرد نیز مسئولیت انسان در برابر حقیقت ادامه دارد.

قوم بنی‌اسد در مازندران امروز به نمادی از وفاداری، همدلی و پاسداشت فرهنگ عاشورا تبدیل شده است؛ آیینی که با گذشت قرن‌ها همچنان زنده مانده و نشان می‌دهد میراث معنوی، زمانی ماندگار خواهد بود که مردم خود را صاحب و پاسدار آن بدانند.