برنج سیاه؛ پلی به بازارهای جهانی محصولات ارگانیک برای کشاورزان گیلانی

خبرگزاری مهر، گروه استان ها: برنج سفید، سال‌ هاست که نه‌ تنها قوت غالب مردم ایران، بلکه ستون اصلی اقتصاد کشاورزی استان‌ های شمالی به‌ ویژه گیلان را تشکیل می‌دهد. این محصول استراتژیک با سطح زیر کشت بالغ بر ۲۳۶ هزار هکتار در گیلان و تولید سالانه حدود یک میلیون تن شلتوک، سهمی انکارناپذیر در تأمین امنیت غذایی کشور دارد. با این حال، اشباع بازار، رقابت تنگاتنگ بر سر قیمت، حاشیه سود اندک برای کشاورزان و هزینه‌ های روزافزون تولید، ضرورت تنوع‌ بخشی به سبد محصولات کشاورزی و حرکت به سمت کشت‌های نوآورانه و با ارزش افزوده بالا را بیش از پیش آشکار ساخته است.

در این میان، برنج سیاه به عنوان یک محصول لوکس، سلامت‌ محور و با خواص تغذیه‌ای منحصر به‌ فرد، می‌تواند افق‌ های جدیدی پیش روی کشاورزان گیلانی بگشاید.

این برنج که قرن‌ها در کشورهای آسیایی مانند چین، کره و ژاپن به عنوان «برنج پادشاهان» یا «برنج ممنوعه» شناخته می‌شود، امروز به دلیل خواص درمانی و تغذیه‌ای بی‌نظیر، به یکی از پر تقاضاترین محصولات کشاورزی در بازارهای جهانی تبدیل شده است.

تقاضای فزاینده برای محصولات ارگانیک و سرشار از آنتی‌ اکسیدان، فرصتی مغتنم برای کشاورزان گیلانی فراهم آورده تا با خروج از چرخه تولید انبوه با سود کم، به عرصه تولید اختصاصی با سود بالا گام بگذارند.

استان گیلان با برخورداری از شرایط اقلیمی مناسب، منابع آبی کافی، خاک حاصلخیز و تجربه دیرینه کشاورزان در حوزه برنج‌کاری، پتانسیل مطلوبی برای توسعه کشت برنج سیاه دارد. با این حال، این مسیر با چالش‌هایی نیز همراه است؛ از مدیریت متفاوت آفات و بیماری‌ها گرفته تا نیاز به تغییر رویکرد در کوددهی، آبیاری، برداشت و به‌ویژه بازاریابی و زنجیره تأمین.

در همین راستا، خبرگزاری مهر در گفتگو با محمود هوشیارفرد، عضو هیئت علمی و رئیس بخش تحقیقات گیاهپزشکی و عضو کارگروه سلامت محصولات کشاورزی گیلان، به بررسی ابعاد مختلف توسعه کشت برنج سیاه در استان پرداخته است.

از خواص درمانی تا چالش‌های تولید

«محمود هوشیارفرد» عضو هیئت علمی و رئیس بخش تحقیقات گیاهپزشکی و عضو کارگروه سلامت محصولات کشاورزی گیلان، در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به خاستگاه و جایگاه جهانی برنج سیاه، اظهار کرد: برنج سیاه که با نام‌هایی همچون «برنج ممنوعه»، «برنج پادشاهان» و «برنج بهشت» شناخته می‌شود، قرن‌هاست که در کشورهای آسیایی مانند چین، کره و ژاپن مصرف می‌شود.

هوشیارفرد افزود: خاستگاه اصلی این محصول، جنوب شرق آسیا شامل چین، هند و تایلند است و اکنون چین با ۶۲ درصد، سریلانکا با ۸.۶ درصد و اندونزی با ۷.۲ درصد بیشترین تولید را در جهان به خود اختصاص داده‌اند. در سال‌های اخیر، به دلیل افزایش تقاضای جهانی، سطح کشت برنج سیاه در مناطقی از آمریکا، ایتالیا و سایر نقاط آسیا نیز افزایش یافته است.

برنج سیاه؛ اکسیر سلامت با قدمتی کهن

وی با بیان این که، برنج سیاه کلروفیل دارد و وقتی برنج هنوز در مرحله رشد است، کلروفیل در برگ ها و ساقه غالب است و بوته کاملاً سبز دیده می شود، دلیل رنگ سیاه یا بنفش تیره این برنج در مرحله رسیدن دانه را وجود مقادیر زیاد رنگدانه‌های طبیعی آنتوسیانین درپوست دانه (سبوس) دانست، افزود: برنج سیاه در مقایسه با سایر ارقام برنج، تقریباً ۶ برابر غنی‌تر از نظر فعالیت آنتی‌اکسیدان‌ها بوده و از میزان پروتئین (بیش از ۸ درصد)، فیبر بالا، عناصر غذایی ماکرو و میکرو (آهن، روی، کلسیم، فسفر، سلنیوم) و اسیدهای آمینه ضروری مانند لیزین و تریپتوفان برخوردار است. همچنین این برنج فاقد گلوتن، سازگار با معده و دارای کالری کم و چربی اندک (۰.۰۷ درصد) است.

هوشیارفرد با اشاره به خواص درمانی این محصول، تصریح کرد: مطالعات علمی نشان داده است که آنتوسیانین‌ های موجود در برنج سیاه دارای خواص ضد التهابی، ضد ویروسی و ضد سرطانی بوده و به بهبود عملکرد قلب، افزایش حساسیت به انسولین و کاهش استرس اکسیداتیو کمک می‌کنند. در ایران نیز برخی ارقام محلی برنج با دانه‌های سیاه وجود دارند که اگرچه با برنج‌های سیاه کلاسیک متفاوت‌اند، اما در دسته برنج‌های رنگی قرار می‌گیرند. تاکنون ۲۰۰ رقم برنج سیاه شامل ۵۲ رقم پرمحصول در دنیا معرفی شده‌اند که انتخاب رقم مناسب با اقلیم گیلان، یکی از گام‌های نخستین در مسیر توسعه این محصول است.

گیلان؛ ظرفیتی مغتنم برای تولید محصولی استراتژیک

رئیس بخش تحقیقات گیاهپزشکی گیلان با اشاره به ظرفیت‌های استان برای تولید این محصول ارزشمند، تصریح کرد: استان گیلان با سطح زیر کشت ۲۳۶ هزار هکتار و تولید سالانه حدود یک میلیون تن شلتوک، سهم مهمی در تولید و تأمین نیاز برنج کشور دارد. شرایط اقلیمی مناسب، منابع آبی کافی و تجربه غنی کشاورزان در حوزه برنج‌کاری، پتانسیل مطلوبی را برای توسعه کشت برنج سیاه در این استان فراهم ساخته است.

وی افزود: در سال‌های اخیر، برخی کشاورزان پیشرو در گیلان و مازندران به‌صورت محدود کشت این نوع برنج را آغاز کرده‌اند و در شهرستان های صومعه سرا و رودبار نیز بخشی از شالیزارها امسال بصورت پراکنده میزبان کشت برنج سیاه شده‌اند. با این حال، کشت برنج سیاه به‌صورت تجاری و انبوه مانند برنج‌های سفید در ایران متداول نشده است و عمدتاً در قالب کشت‌های آزمایشی یا توسط کشاورزان پیشرو و بصورت انجام می‌شود.

چالش‌های تولید؛ از مزرعه تا سفره

هوشیارفرد با بیان اینکه هرچند برنج سیاه از ارزش افزوده بالایی برخوردار است، اما مسیر تولید آن با چالش‌هایی همراه است که نادیده گرفتن آنها می‌تواند کشاورزان را با شکست مواجه کند، به تشریح مهم‌ترین این چالش‌ها پرداخت و گفت: اگرچه آفات و بیماری‌های مهم برنج سفید و سیاه مانند کرم ساقه‌خوار، کرم برگ‌خوار، زنجره، بیماری بلاست، سوختگی غلاف و بلایت باکتریایی برگ یکسان هستند، اما وجود آنتی‌اکسیدان‌ها و ترکیبات فنلی در برنج سیاه، میزان مقاومت (تحمل) آن را در برابر آفات و بیماری‌ها متفاوت می‌سازد. بسیاری از ارقام برنج سیاه (به‌ویژه ارقام محلی) در مقایسه با ارقام اصلاح‌شده پرمحصول، حساسیت بیشتری به بیماری بلاست دارند، زیرا فاقد ژن‌های مقاومت وسیع‌الطیف هستند. مصرف بالای کود ازته در برنج سیاه نیز این حساسیت را افزایش می‌دهد. همچنین، حساسیت به بیماری سوختگی غلاف در برنج سیاه معمولاً مشابه یا حتی بیشتر از برنج سفید است و تراکم بالای پنجه‌زنی در برخی ارقام، شرایط را برای توسعه قارچ ریزوکتونیا مساعدتر می‌کند.

وی با تأکید بر اینکه به دلیل ارزش اقتصادی بسیار بالاتر و محدودیت در مصرف آفت‌کش‌های شیمیایی، مدیریت ساقه‌خوار در برنج سیاه از حساسیت دوچندانی برخوردار است، تصریح کرد: خسارت ناشی از این آفت به‌صورت خشک شدن نوک برگ، سفیدشدن خوشه و آسیب به کیفیت دانه ظاهر می‌شود. از آنجا که ارزش برنج سیاه در میزان آنتوسیانین آن است، هرگونه اختلال در فتوسنتز و انتقال مواد غذایی توسط لاروها، مستقیماً باعث کاهش غلظت رنگ، کیفیت و مواد مغذی در دانه می‌شود.

عملکرد پایین‌تر و نیاز به مدیریت دقیق

هوشیارفرد با اشاره به اینکه ارقام بومی برنج سیاه معمولاً در مقایسه با ارقام اصلاح‌شده پرمحصول، عملکرد کمتری در هکتار دارند، گفت: با این حال، قیمت بالاتر این محصول در بازارهای جهانی، این کاهش عملکرد را جبران می‌کند. همچنین، تولید برنج سیاه با کیفیت بالا نیاز به مدیریت بسیار دقیق کوددهی، آبیاری، کنترل آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز دارد و کشاورزی که به روش‌های سنتی و پرمصرف عادت دارد، ممکن است با شکست در تولید یک محصول باکیفیت مواجه شود.

عضو کارگروه سلامت محصولات کشاورزی گیلان، بزرگترین چالش تولید برنج سیاه را «چگونه بکاریم» ندانست و تأکید کرد: مهم‌ترین چالش این است که «چگونه بفروشیم». اگر زیرساخت‌های بسته‌بندی تخصصی، انبارداری سرد و بازاریابی هدفمند ایجاد نشود، برنج سیاه در بازار عمومی با برنج سفید رقابت کرده و با قیمت پایین فروخته می‌شود که باعث ضرر کشاورز می‌گردد. از سوی دیگر، فرهنگ غذایی مردم ایران بر پایه برنج سفید است و تغییر ذائقه مردم و ایجاد نیاز به محصولات جدید، نیازمند آموزش و تبلیغات گسترده است.

وی با هشدار نسبت به مصرف نامناسب آفت‌کش‌های شیمیایی، اظهار کرد: برنج سیاه اغلب به عنوان یک محصول ارگانیک یا گران‌قیمت کشت می‌شود. مصرف نامناسب آفت‌کش‌های شیمیایی که گاه در کشت برنج سفید متداول است، می‌تواند ارزش اقتصادی و کیفیت سلامت برنج سیاه را به شدت کاهش دهد. وجود باقیمانده آفت‌کش شیمیایی در برنج سیاه، بازار هدف این محصول را نابود می‌کند. همچنین، استفاده از آفتکش های سیستمیک ممکن است بر تعادل ترکیبات فنلی و آنتی‌اکسیدانی گیاه اثر بگذارد.

راهکارهای مدیریتی برای تولید موفق و کاهش ریسک

هوشیارفرد در ادامه، راهکارهای عملی برای موفقیت در تولید برنج سیاه و حفظ کیفیت آن را برشمرد و تأکید کرد: مدیریت کوددهی؛ کنترل کود ازته و مصرف آن در دفعات بیشتر و مقدار کمتر، همراه با تمرکز بر پتاسیم به دلیل تأثیر آن در ضخیم‌تر شدن دیواره سلولی، افزایش مقاومت گیاه در برابر بیماری‌ها و تولید رنگدانه‌ها. تغذیه نامناسب می‌تواند سیستم دفاعی گیاه را ضعیف کرده و آن را در برابر آفات و بیماری‌ها حساس کند.

مدیریت تلفیقی آفات (IPM): استفاده از روش‌هایی مانند مدیریت بقایا بعد از برداشت، تنظیم تاریخ کاشت (فرار از بیماری یا همپوشانی چرخه زندگی آفت با حساس‌ترین مرحله رشدی برنج)، تله‌های نوری و فرمونی، کشت ارقام مقاوم، استفاده از زنبور پارازیتوئید تخم آفت و ترکیبات زیستی بر پایه Bacillus thuringiensis و Pseudomonas fluorescens.

کنترل بیولوژیک و کاهش مصرف سموم: به دلیل اینکه مشتریان برنج سیاه به دنبال سلامت محصول هستند، مدیریت آفات باید بر اساس تشخیص سریع، پایش دقیق و کنترل بیولوژیک باشد تا آسیب کمتری به محیط زیست و کیفیت آنتی‌اکسیدانی برنج وارد شود. در این راستا، استفاده از ترکیبات زیستی مانند سودوموناس فلورسنس یا باسیلوس سابتیلیس توصیه می‌شود.

رعایت تراکم کاشت مناسب و حفظ رطوبت: برای کاهش رطوبت در ناحیه طوقه و پیشگیری از بیماری سوختگی غلاف، رعایت تراکم کاشت مناسب و حفظ رطوبت پایدار در مرحله پرشدن دانه ضروری است.

مراقبت‌های پس از برداشت: رعایت زمان دقیق برداشت، خشک کردن صحیح در شرایط کنترل‌شده، کنترل دما (پایین و خنک)، نور (تاریکی) و رطوبت انبار (خشک و سرد) جهت جلوگیری از آلودگی به آفلاتوکسین، تخریب رنگدانه‌ها و حفظ خواص درمانی و غذایی. همچنین مراقبت در فرایند پوست‌کنی برای حفظ لایه سبوس (قسمت حاوی رنگدانه آنتوسیانین) و بسته‌بندی لوکس در تولید و عرضه کیفی برنج سیاه بسیار مهم است.

فرصتی استراتژیک با ریسک‌های مدیریت‌شده

عضو هیئت علمی و رئیس بخش تحقیقات گیاهپزشکی گیلان در پایان با تأکید بر جنبه‌های اقتصادی این طرح، خاطرنشان کرد: به لحاظ اقتصادی، توسعه کشت و تولید برنج سیاه برای خروج از چرخه تولید انبوه با سود کم به سمت تولید اختصاصی با سود بالا در گیلان، یک حرکت هوشمندانه و استراتژیک محسوب می‌شود. بازار برنج سفید در گیلان بسیار اشباع شده و رقابت در آن بر سر قیمت است، در حالی که برنج سیاه به دلیل خواص درمانی، در دسته محصولات لوکس قرار می‌گیرد و کشاورز می‌تواند با مقدار محصول کمتر، سود بیشتری از هر کیلوگرم دریافت کند. همچنین تقاضای جهانی برای محصولات ارگانیک و سرشار از آنتی‌اکسیدان در حال فزونی است.

هوشیارفرد تصریح کرد: توسعه کشت برنج سیاه در استان گیلان، یک «فرصت استراتژیک» با «ریسک‌های مدیریت‌شده» است. موفقیت در این مسیر، نیازمند دانش فنی، مدیریت دقیق مزرعه، ایجاد زنجیره تأمین هدفمند و فرهنگ‌سازی برای تغییر ذائقه مصرف‌کنندگان است. اگر این زیرساخت‌ها فراهم شود، برنج سیاه می‌تواند به عنوان یک محصول دانش‌بنیان و با ارزش افزوده بالا، تحولی اساسی در اقتصاد کشاورزی گیلان ایجاد کند و نام این استان در بازارهای جهانی محصولات سلامت‌محور، بیش از پیش بدرخشد.