ال‌نینو در کمین پاییز مازندران؛ هشدار برای آمادگی پیش از بارش

خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها: مازندران در آستانه پاییزی قرار گرفته که تنها تغییر فصل نیست؛ کاهش دما و آغاز ناپایداری‌های جوی همزمان با نگرانی‌ها درباره تشدید نوسانات اقلیمی، ضرورت آمادگی برای رخدادهای حدی را افزایش داده است.

در این میان ال‌نینو به عنوان یکی از مهم‌ترین پدیده‌های اقلیمی جهان، نگاه‌ها را به سمت احتمال تغییر الگوهای بارش و ضرورت بازنگری در مدیریت سیلاب استان معطوف کرده است.

تابستان در مازندران هنوز به پایان نرسیده، اما نشانه‌های تغییر فصل در آسمان استان نمایان شده است. کاهش تدریجی دما، افزایش ابر، بارندگی‌های متناوب، وزش باد و احتمال رعدوبرق در روزهای آینده، شرایطی متفاوت از گرمای پایدار تابستانی را رقم می‌زند.

براساس پیش‌بینی هفت‌روزه هواشناسی مازندران، تا دوشنبه شانزدهم شهریور، شرایط جوی استان در مقاطعی با ناپایداری همراه خواهد بود، چهارشنبه بارندگی، وزش باد و احتمال رعدوبرق پیش‌بینی شده، پنجشنبه بارش پراکنده ادامه دارد و پس از چند روز ثبات نسبی، از یکشنبه و دوشنبه بار دیگر احتمال رگبار پراکنده مطرح است.

اما آنچه این روزها موضوع را از یک پیش‌بینی معمول هواشناسی فراتر برده، قرار گرفتن مازندران در متن نگرانی‌های مربوط به تغییرات اقلیمی و پدیده ال‌نینو است.

ال‌نینو با تغییر دمای سطح آب اقیانوس آرام استوایی، یکی از مهم‌ترین عوامل طبیعی اثرگذار بر الگوهای آب‌وهوایی در مقیاس جهانی محسوب می‌شود. اثر این پدیده در همه مناطق جهان یکسان نیست و نمی‌توان وقوع یک بارندگی مشخص در مازندران را مستقیماً به ال‌نینو نسبت داد؛ با این حال، تغییر در الگوهای دما و بارش و احتمال افزایش رخدادهای حدی، ضرورت آمادگی را جدی‌تر می‌کند.

تجربه ال‌نینوهای قدرتمند گذشته نشان داده است که آثار این پدیده می‌تواند از مرزهای هواشناسی عبور کند و به کشاورزی، منابع آب، انرژی، حمل‌ونقل، تجارت و حتی قیمت مواد غذایی برسد. در شرایطی که تغییر اقلیم نیز زمینه را برای افزایش دمای زمین و افزایش رطوبت جو فراهم کرده، پرسش اصلی برای مازندران این است که آیا زیرساخت‌های استان برای مواجهه با نوسانات شدیدتر آماده هستند؟

ال‌نینو چگونه می‌تواند معادله آب‌وهوایی را تغییر دهد؟

پیش از آنکه درباره خطر سیلاب سخن گفته شود، باید تصویری دقیق از وضعیت جوی پیش‌رو داشت. زیرا مدیریت بحران زمانی می‌تواند تصمیم درست بگیرد که هشدارهای عمومی بر پایه داده‌های هواشناسی و شناخت درست از رفتار سامانه‌های جوی باشد. در این میان، دوره گذار از تابستان به پاییز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ دوره‌ای که ناپایداری‌های کوتاه‌مدت می‌توانند در برخی نقاط با رگبار و روان‌آب همراه شوند.

احمد اسدی، کارشناس هواشناسی مازندران، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: بررسی آخرین نقشه‌های پیش‌یابی هواشناسی نشان می‌دهد که استان در روزهای پیش‌رو با دوره‌ای از ناپایداری جوی مواجه خواهد بود و کاهش دما، افزایش ابر، بارندگی، وزش باد و احتمال رعدوبرق از مهم‌ترین پدیده‌های جوی این مدت است.

اسدی ادامه داد: روز پنجشنبه نیز شرایط عمدتاً ابری همراه با بارش پراکنده خواهد بود و از بعدازظهر به تدریج از میزان ناپایداری کاسته می‌شود.

این کارشناس هواشناسی مازندران گفت: در روزهای جمعه و شنبه شرایط جوی پایدارتر خواهد شد و آسمان صاف تا نیمه‌ابری همراه با افزایش دما پیش‌بینی می‌شود، اما از بعدازظهر یکشنبه مجدداً افزایش ابر و احتمال رگبار پراکنده وجود دارد و برای دوشنبه نیز بارش پراکنده دور از انتظار نیست.

سیلاب در راه است

وی درباره احتمال سیلاب نیز تصریح کرد: بارش به تنهایی به معنای وقوع سیلاب نیست، اما رگبارهای شدید و کوتاه‌مدت، به‌ویژه در مناطق مستعد، می‌تواند موجب افزایش روان‌آب و بالا آمدن ناگهانی آب رودخانه‌ها شود و از این جهت لازم است نقاط حادثه‌خیز مورد توجه قرار گیرند.

ال‌نینو یک پدیده اقلیمی در مقیاس جهانی است که می‌تواند الگوهای دما و بارش را در مناطق مختلف تحت تأثیر قرار دهد، اما برای تحلیل شرایط جوی یک منطقه باید مجموعه عوامل جوی و اقلیمی مورد بررسی قرار گیرد و نمی‌توان یک رخداد مشخص را صرفاً به یک عامل نسبت داد.

در فصل‌های انتقالی، شرایط جوی می‌تواند با سرعت تغییر کند و بنابراین به‌روزرسانی مستمر پیش‌بینی‌ها و توجه به هشدارهای رسمی اهمیت زیادی دارد.

مدیریت بحران در برابر یک اقلیم غیرقابل پیش‌بینی‌تر

وقتی از ال‌نینو و تغییرات اقلیمی سخن می‌گوییم، مسئله اصلی برای مدیران بحران این نیست که بتوانند زمان و مکان دقیق یک سیلاب را ماه‌ها قبل مشخص کنند؛ مسئله این است که زیرساخت‌ها و دستگاه‌های اجرایی در برابر سناریوهای مختلف تا چه اندازه تاب‌آور هستند.

در استانی مانند مازندران که رودخانه‌های متعدد، مناطق کوهستانی، شهرهای ساحلی و جلگه‌ای، محورهای پرتردد و سکونتگاه‌های پراکنده دارد، یک رخداد حدی می‌تواند به‌صورت همزمان چندین بخش را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، مدیریت بحران باید از واکنش پس از حادثه به سمت کاهش ریسک پیش از حادثه حرکت کند.

حسینعلی محمدی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری مازندران، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به ضرورت آمادگی استان برای شرایط جوی پیش‌رو اظهار کرد: مدیریت بحران نباید منتظر وقوع حادثه بماند و اقدامات پیشگیرانه باید پیش از آغاز بارش‌های جدی انجام شود.

وی با اشاره به تغییرات اقلیمی و افزایش اهمیت رخدادهای حدی افزود: شرایط اقلیمی امروز نشان می‌دهد که باید برای سناریوهای مختلف آماده باشیم و پدیده‌هایی مانند ال‌نینو نیز ضرورت توجه به تغییرات الگوهای جوی را بیشتر کرده است.

محمدی ادامه داد: یکی از اولویت‌های مهم، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و رفع موانعی است که می‌تواند در زمان بارندگی موجب تشدید آبگرفتگی یا سیلاب شود.

مدیرکل مدیریت بحران استانداری مازندران تأکید کرد: لایروبی رودخانه‌ها، بازگشایی مسیرهای عبور آب، کنترل آب‌های سطحی، پاکسازی انهار و توجه به مسیل‌ها باید پیش از وقوع بارش انجام شود.

وی افزود: دستگاه‌های اجرایی باید تجهیزات و امکانات خود را برای شرایط اضطراری آماده کنند و هماهنگی میان دستگاه‌ها نیز باید قبل از وقوع حادثه شکل گرفته باشد، زیرا در زمان بحران فرصت انجام هماهنگی‌های اولیه بسیار محدود است.

محمدی با اشاره به اینکه مخاطرات جوی تنها به سیلاب محدود نمی‌شوند، گفت: وزش باد و رعدوبرق می‌تواند به شبکه برق و سایر زیرساخت‌ها آسیب وارد کند و از این رو بررسی وضعیت درختان مجاور خطوط برق، مسیرهای دسترسی، پل‌ها و تأسیسات حیاتی نیز باید در دستور کار باشد.

وی خاطرنشان کرد: هدف از این اقدامات ایجاد نگرانی در جامعه نیست، بلکه باید با استفاده از هشدارهای هواشناسی، سطح آمادگی را افزایش داد تا در صورت وقوع رخدادهای جوی، میزان خسارت به حداقل برسد.

چالوس از کندوان تا مسیرهای پدافندی

ال‌نینو اگرچه یک پدیده اقیانوسی در مقیاس جهانی است، اما مدیریت پیامدهای احتمالی آن در نهایت باید در سطح محلی اتفاق بیفتد. در شهرستان‌هایی مانند چالوس، این موضوع تنها به رودخانه و بارش محدود نیست؛ زیرا هرگونه اختلال در راه‌های ارتباطی می‌تواند عملیات امدادرسانی و دسترسی به مناطق حادثه‌دیده را با مشکل مواجه کند.

چالوس به دلیل قرار گرفتن در مسیر پرتردد کندوان و برخورداری از مناطق کوهستانی و روستایی، نیازمند آن است که همزمان با اقدامات مرتبط با سیلاب، شبکه مسیرهای جایگزین و زیرساخت‌های پشتیبان نیز تقویت شود. همین نگاه باعث شده موضوع راه‌های پدافندی و استمرار خدمات عمومی در کنار مخاطرات طبیعی مورد توجه مدیریت شهرستان قرار گیرد.

یوسف‌پور، فرماندار چالوس، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره مستقیم به نگرانی‌های مربوط به ال‌نینو در پاییز و زمستان اظهار کرد: با توجه به ابعاد ناشناخته این پدیده، اقدامات پیشگیرانه باید با سرعت بیشتری انجام شود و لایروبی رودخانه‌ها، باز کردن سردهنه‌ها و کنترل آب‌های سطحی نباید به زمان وقوع بحران موکول شود.

وی هرس شاخه‌های خطرآفرین در مجاورت خطوط برق را نیز ضروری دانست و افزود: این اقدام می‌تواند احتمال آسیب به شبکه برق در زمان وزش باد و وقوع رعدوبرق را کاهش دهد.

یوسف‌پور در پایان بر تقویت پدافند غیرعامل، پایش تصویری و حفاظت فیزیکی ادارات تأکید کرد و خواستار آمادگی دستگاه‌ها برای مقابله با تهدیدات احتمالی شد.

رودخانه‌ها نخستین آزمون آمادگی در برابر بارش‌های شدید

اگر ال‌نینو می‌تواند الگوهای اقلیمی را در مقیاس جهانی جابه‌جا کند، اثر واقعی آن در یک استان زمانی معنا پیدا می‌کند که زیرساخت‌های محلی نتوانند خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. در مازندران، رودخانه‌ها یکی از مهم‌ترین نقاط این آزمون هستند.

افزایش رسوب، کاهش ظرفیت آبگذری، انسداد مسیر و ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها می‌تواند در زمان بارندگی شدید، خطر را افزایش دهد. از همین رو، لایروبی و بهسازی رودخانه‌ها یکی از محورهای اصلی برنامه پیشگیرانه استان محسوب می‌شود.

حیدر داوودیان، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با تشریح اقدامات انجام‌شده اظهار کرد: در مجموع ۱۱۵ کیلومتر از رودخانه‌ها و انهار استان در هشت شهرستان با استفاده از ماشین‌آلات و تجهیزات شرکت و همچنین ظرفیت‌های قانونی، از جمله تهاتر مصالح رودخانه‌ای، لایروبی و بهسازی شد.

وی افزود: عملیات لایروبی بر اساس اولویت‌بندی نقاط حادثه‌خیز و مناطقی که در زمان طغیان رودخانه‌ها احتمال آسیب‌پذیری بیشتری دارند، انجام شده است.

داوودیان ادامه داد: مسیرهایی از رودخانه‌های خان‌رود و سیاهرود در جویبار، دهمیان در سوادکوه، تلار در قائمشهر و شهرستان‌های سوادکوه و سوادکوه شمالی، زیروان، قائم و شهیدآباد در بهشهر، مشی، لمراسک، تیرتاش و تیله‌نو در گلوگاه، کاری‌رود در آمل و منطقه مازوبن تنکابن از جمله مسیرهایی هستند که عملیات لایروبی و بهسازی در آنها انجام شده است.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران گفت: در سال گذشته ۱۷ کیلومتر از رودخانه‌های استان از محل تهاتر مصالح رودخانه‌ای لایروبی شد.

وی با اشاره به برنامه امسال نیز اظهار کرد: با توجه به شناسایی نقاط حادثه‌خیز و برنامه‌ریزی صورت‌گرفته، امسال دست‌کم ۱۳۰ کیلومتر از رودخانه‌های استان در برنامه لایروبی قرار دارد.

داوودیان تأکید کرد: مدیریت رودخانه‌ها یک اقدام مقطعی نیست و با توجه به شرایط استان، پایش و بهسازی مسیرهای رودخانه‌ای باید به صورت مستمر دنبال شود.

مسئله فقط باران نیست؛ آمادگی برای ناشناخته‌ها ضروری است

آنچه ال‌نینو را برای سیاست‌گذاران و مدیران بحران مهم می‌کند، صرفاً افزایش یا کاهش بارش در یک منطقه خاص نیست؛ درس اصلی این پدیده، دشوارتر شدن پیش‌بینی رفتار اقلیم و افزایش ارزش آمادگی در برابر سناریوهای نامطمئن است.

برای مازندران، این مسئله یک پیام مهم دارد: مدیریت سیلاب نباید تنها بر اساس تجربه گذشته طراحی شود. اگر اقلیم در حال تغییر است، زیرساختی که برای الگوی بارش چند دهه قبل مناسب بوده، الزاماً برای رخدادهای شدیدتر آینده کافی نیست.

از این منظر، لایروبی رودخانه‌ها یک اقدام ضروری است، اما کافی نیست. آینده مدیریت بحران در مازندران به میزان هماهنگی میان هواشناسی، مدیریت آب، مدیریت شهری، راه، برق، کشاورزی و دستگاه‌های امدادی وابسته است؛ مجموعه‌ای که باید بتواند اطلاعات را سریع به تصمیم و تصمیم را به اقدام تبدیل کند.

حتی مهم‌تر از آن، باید میان هشدار و اقدام فاصله‌ای باقی نماند. هشدار هواشناسی زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد که پیش از بارش، ماشین‌آلات در نقطه خطر مستقر شده باشند، مسیر آب باز شده باشد، پل‌ها و مسیل‌ها بررسی شده باشند و دستگاه‌های خدمات‌رسان بدانند در سناریوی بدترین وضعیت چه وظیفه‌ای بر عهده دارند.

ال‌نینو شاید در هزاران کیلومتر دورتر از سواحل مازندران شکل بگیرد، اما پیام آن برای استان بسیار نزدیک است: در دوره‌ای که رفتار اقلیم پیچیده‌تر می‌شود، نمی‌توان با نسخه‌های ثابت گذشته از آینده عبور کرد.

بنابراین، چالش اصلی پاییز پیش‌رو نه پیشگویی یک سیلاب، بلکه ساختن استانی است که اگر بارش شدیدتر از انتظار رخ داد، غافلگیر نشود؛ استانی که در آن رودخانه، جاده، شبکه برق، مسیر امدادرسانی و خدمات عمومی هر کدام بخشی از یک شبکه واحد تاب‌آوری باشند.

در نهایت، موفقیت مازندران در مواجهه با تغییرات اقلیمی زمانی سنجیده می‌شود که یک رخداد شدید اتفاق بیفتد و مشخص شود چه میزان از خسارت احتمالی، پیش از آنکه باران ببارد، از میان برداشته شده است.