پایگاه خبری 3 استان شمالی کشور
پایگاه خبری 3 استان شمالی کشور
پایگاه خبری 3 استان شمالی کشور
خبرگزاری مهر، گروه استان ها- رها افشار: برنج تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ برای بخش قابل توجهی از خانوارهای شمال کشور، به ویژه در گیلان و مازندران، بخشی از هویت، معیشت و اقتصاد خانوار به شمار میرود.
محصولی که ماهها تلاش کشاورز، از آماده سازی زمین و نشاءکاری گرفته تا مدیریت آب، تغذیه، مبارزه با آفات و بیماریها و در نهایت برداشت، صرف تولید آن میشود، اما بخش مهمی از دسترنج کشاورزان ممکن است در مراحل پس از برداشت و فرآوری از چرخه مصرف خارج شود.
استانهای گیلان و مازندران به عنوان قطبهای اصلی تولید برنج کشور، سالانه بخش قابل توجهی از نیاز بازار داخلی را تأمین میکنند و هزاران خانوار به صورت مستقیم و غیرمستقیم از زنجیره تولید، فرآوری و عرضه این محصول ارتزاق میکنند.
با این حال، یکی از چالشهای کمتر دیدهشده این زنجیره، میزان ضایعاتی است که از زمان برداشت شلتوک تا تبدیل آن به برنج سفید ایجاد میشود؛ ضایعاتی که علاوه بر کاهش درآمد کشاورز، به معنای از دست رفتن بخشی از ارزش اقتصادی محصول و تولید غذا است.
برنج برخلاف بسیاری از غلات که عمدتاً پس از آسیاب شدن و تبدیل به آرد مصرف میشوند، عمدتاً به شکل دانه کامل مورد استفاده قرار میگیرد. از همین رو سلامت، استحکام، یکنواختی و کیفیت فیزیکی دانه در تمام مراحل تولید و فرآوری اهمیت ویژهای دارد.
هرگونه آسیب به دانه در زمان برداشت، حملونقل، خشککردن، انبارداری یا شالیکوبی میتواند موجب افزایش شکستگی و کاهش ارزش اقتصادی محصول شود.
شالیکوبی؛ حلقه تعیینکننده در زنجیره تولید برنج
شالیکوبیها حلقهای تعیین کننده در زنجیره تولید برنج محسوب میشوند. شلتوک پس از ورود به کارخانه باید مراحل مختلفی از جمله خشک کردن، پوست گیری، سفید کردن، جداسازی و درجهبندی را طی کند تا به برنج سفید قابل عرضه تبدیل شود.
کیفیت عملکرد هر یک از این مراحل، به طور مستقیم بر میزان برنج سالم، نیمدانه و ضایعات نهایی تأثیرگذار است. در حالی که شالیکوبی های مدرن با بهره گیری از تجهیزات دقیقتر، امکان کنترل بهتر فرآیند و کاهش میزان شکستگی دانه را فراهم میکنند، همچنان بخش قابل توجهی از واحدهای فرآوری برنج کشور با تجهیزات قدیمی و سنتی فعالیت دارند.
همین موضوع سبب شده است که مسئله نوسازی صنعت شالیکوبی از یک موضوع صرفاً فنی و اقتصادی فراتر رفته و به موضوعی مرتبط با بهرهوری کشاورزی، حفظ درآمد کشاورزان و امنیت غذایی کشور تبدیل شود.
سالانه بیش از ۱۰۰ هزار تُن برنج در فرآوری هدر میرود
«محمود هوشیارفرد» کارشناس حوزه برنج، با اشاره به میزان ضایعات این محصول در کشور اظهار کرد: بر اساس برآوردهای انجام شده و با توجه به شرایط واحدهای شالیکوبی، میانگین ضایعات سالانه برنج در مرحله شالیکوبی و فرآوری حدود ۱۰۰ تا ۱۰۵ هزار تُن است.
وی افزود: این میزان ضایعات تنها یک عدد در آمارهای کشاورزی نیست، بلکه به معنای از دست رفتن بخشی از ارزش محصولی است که برای تولید آن زمین، آب، نهاده، انرژی و نیروی انسانی مصرف شده است.
هوشیارفرد ادامه داد: در فرآیند شالیکوبی، ضایعات به دو بخش ضایعات فرآیندی مانند سبوس و ضایعات تلفاتی مانند ریزدانه و نیمدانه تقسیم میشود و میزان آن تحت تأثیر رقم برنج، شرایط تولید، کیفیت برداشت، رطوبت شلتوک و عملکرد تجهیزات فرآوری قرار دارد.
کیفیت برنج از شالیزار آغاز میشود
این کارشناس حوزه برنج با تأکید بر اینکه کیفیت محصول تنها در کارخانه تعیین نمیشود، گفت: کیفیت برنج در شالیزار شکل میگیرد و کارخانه در واقع کیفیت محصول تولید شده را آشکار میکند؛ بنابراین اگر مدیریت تغذیه، آبیاری، کنترل آفات و بیماری ها در مزرعه و برداشت صحیح نباشد، حتی تجهیزات مدرن شالیکوبی نیز نمیتوانند به طور کامل از شکستن دانههای ضعیف جلوگیری کنند.
وی تصریح کرد: مدیریت تغذیه گیاه، مصرف متعادل کودهای شیمیایی، به ویژه کودهای ازته، و توجه به مصرف کودهای پتاسه و سیلیکاته میتواند مقاومت بوته ها را در برابر تنشهای محیطی و وِرس افزایش دهد.
هوشیارفرد اضافه کرد: استفاده نامتعادل از کودهای ازته، به ویژه مصرف یکباره و بیش از اندازه آن در مراحل پایانی رشد، میتواند کیفیت شلتوک را تحت تأثیر قرار دهد و زمینه افزایش ضایعات دانه در مرحله تبدیل را فراهم کند.
بارندگی و ورس؛ دو عامل مؤثر در افزایش ضایعات
هوشیارفرد با اشاره به نقش شرایط جوی در کیفیت محصول اظهار کرد: بارندگی در مرحله رسیدگی خوشهها، بهویژه از مرحله خمیری تا رسیدگی کامل، میتواند میزان دانههای گچی، ریزدانه و نیمدانه را در مرحله فرآوری افزایش دهد.
وی افزود: بارندگی نابهنگام همراه با وزش باد شدید نیز احتمال وِرس برنج را افزایش میدهد و این مسئله میتواند موجب ریزش دانه، دشواری و تاخیر در برداشت، اختلال در عملکرد ماشین برداشت، افزایش ضایعات در کارخانه و اُفت کیفیت محصول شود.
این کارشناس حوزه برنج با اشاره به آثار رطوبت مداوم در مزارع بیان کرد: شرایط مرطوب میتواند زمینه شیوع بیماریهای قارچی از جمله بلاست، سپتوریا و لکه قهوه ای را فراهم کند و در صورت ابتلای خوشهها، میزان خوشه های پوک و دانه های نامرغوب افزایش و کیفیت پخت کاهش می یابد.
تأخیر در خشککردن؛ زنگ خطر برای کیفیت شلتوک
هوشیارفرد زمان انتقال شلتوک به خشککن را یکی از عوامل مهم در حفظ کیفیت محصول دانست و گفت: شلتوک برداشتشده با رطوبت بالا باید در فاصله زمانی مناسب وارد خشککن شود و باقی ماندن محصول مرطوب برای مدت طولانی میتواند زمینه کپکزدگی و ایجاد بوی نامطبوع را فراهم کند.
وی افزود: خشککردن شلتوک باید به صورت تدریجی و با هوای گرم و دمای کنترلشده انجام شود و رها کردن شلتوک مرطوب در زیر آفتاب برای چند روز میتواند کیفیت فرآوری را به شدت کاهش دهد.
این کارشناس حوزه برنج، مدیریت آبیاری در دوره پر شدن دانه را نیز بسیار مهم دانست و اظهار کرد: قطع زودهنگام آبیاری یا وارد شدن تنش آبی در مراحل حساس رشد میتواند موجب خشک شدن سریع دانه و ایجاد ترکهای مویی شود.
هوشیارفرد ادامه داد: این ترکها با چشم قابل مشاهده نیستند، اما هنگام ورود شلتوک به دستگاههای پوستکن و سفیدکُن، دانه سالم خُرد شده و تبدیل به نیمدانه می شود.
شالیکوبی مدرن؛ راهکار کاهش ضایعات
وی نوسازی واحدهای شالیکوبی را از مهمترین راهکار های کاهش ضایعات دانست و گفت: شالیکوبی های مدرن به دلیل برخورداری از تجهیزات دقیق تر، امکان کنترل بهتر فرآیند، کاهش شکستگی دانه و تولید محصول یکنواخت تر را فراهم میکنند.
هوشیارفرد افزود: برای نوسازی واحدهای سنتی باید مجموعهای از اقدامات شامل ارتقای ماشینآلات، اتوماسیون و کنترل فرآیند، بهبود زیرساختهای فیزیکی، استانداردسازی و آموزش نیروی انسانی مورد توجه قرار گیرد.
وی همچنین ارائه تسهیلات کمبهره برای نوسازی شالیکوبیها را ضروری دانست و گفت: حمایت از صاحبان این واحدها میتواند زمینه ارتقای فناوری و کاهش ضایعات را فراهم کند.
هوشیارفرد با تأکید بر ضرورت تناسب ظرفیت واحدهای فرآوری با میزان ورودی شلتوک اظهار کرد: حجم شلتوک بیش از ظرفیت شالیکوبی و فضای نامناسب نگهداری، فرآیند تبدیل را تحت تأثیر قرار میدهد و میتواند میزان ضایعات را افزایش دهد.
وی ادامه داد: برنامهریزی برای صدور مجوز ایجاد شالیکوبیهای صنعتی باید متناسب با میزان تحویل شلتوک در هر منطقه انجام شود تا میان ظرفیت حجم شلتوک و ظرفیت فرآوری کارخانه تعادل برقرار باشد.
آموزش؛ حلقه فراموششده در کاهش ضایعات
این کارشناس حوزه برنج آموزش مستمر شالیکاران و کارکنان واحدهای شالیکوبی را نیز ضروری دانست و گفت: آموزش درباره آبیاری و کوددهی متناسب با مرحله رشد، کنترل بیماری ها، زمان مناسب برداشت، شیوه صحیح حمل، نحوه نگهداری، کنترل رطوبت و تنظیم تجهیزات خط فرآوری میتواند نقش مؤثری در کاهش ضایعات داشته باشد.
وی همچنین بر ضرورت پرهیز از استفاده از کمباینهای نامناسب یا تنظیم نشده برای برداشت برنج تأکید کرد و افزود: استفاده از کمباین های مجهز به هِدِ مناسب برداشت، در کنار آموزش اپراتورهای شالیکوبی، میتواند میزان آسیب به شلتوک و دانه را کاهش دهد.
هوشیارفرد با اشاره به ظرفیت کاهش ضایعات برای افزایش محصول قابل استفاده کشور گفت: اگر بتوان میزان ضایعات در مراحل پس از برداشت و فرآوری را کاهش داد، بدون آنکه سطح زیرکشت افزایش پیدا کند، میتوان مقدار بیشتری برنج سالم و قابل مصرف به ذخایر راهبردی کشور افزود و به مسیر خودکفایی نزدیک تر شد.
وی افزود: کاهش ضایعات در این بخش، علاوه بر افزایش درآمد کشاورزان و ارزش اقتصادی محصول، به معنای استفاده بهتر از منابعی است که در فرآیند تولید برنج مصرف شده است.
کاهش ضایعات؛ بخشی از امنیت غذایی
برنج گیلان و مازندران حاصل ماهها تلاش کشاورز و مصرف حجم قابل توجهی از منابع طبیعی و اقتصادی کشور است؛ از این رو حفظ محصول تا رسیدن به سفره مصرفکننده، به اندازه افزایش تولید اهمیت دارد.
در شرایطی که افزایش بهرهوری و استفاده بهینه از منابع در بخش کشاورزی اهمیت روزافزونی پیدا کرده است، کاهش ضایعات برنج میتواند یکی از مسیرهای افزایش تولید واقعی بدون توسعه سطح زیرکشت باشد.
نوسازی شالیکوبیهای سنتی، استفاده از فناوریهای نوین در فرآوری، آموزش شالیکاران و کارکنان شالیکوبی ها، مدیریت صحیح آبیاری و تغذیه، برداشت بموقع و انتقال شلتوک به خشککن در کوتاه مدت، مجموعه اقداماتی است که میتواند از هدررفت بخشی از دسترنج کشاورزان جلوگیری کند.
در نهایت، امنیت غذایی تنها به میزان محصول تولیدشده در شالیزار وابسته نیست؛ حفظ کیفیت محصول پس از برداشت و تبدیل اصولی آن نیز بخش مهمی از این زنجیره است. کاهش هر دانه برنجی که در مسیر تولید تا مصرف از بین میرود، در واقع گامی برای افزایش بهرهوری، حفظ منابع و تقویت امنیت غذایی کشور خواهد بود.
