محیط‌بانان؛ مرزبانان طبیعت با دستان خالی

خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها: نجات فوک خزری، مقابله با شکار غیرمجاز و حفاظت از زیستگاه‌های شمال کشور، تنها بخشی از مأموریت محیط‌بانانی است که ۱۸ شبانه‌روز دور از خانواده در خط مقدم صیانت از طبیعت ایستاده‌ان.

مأموریتی که در کنار فداکاری نیروهای حفاظتی، به مدیریت علمی پسماند، ساماندهی فاضلاب و مشارکت عمومی برای نجات سرمایه‌های طبیعی مازندران نیاز دارد.

طبیعت مازندران فقط مجموعه‌ای از جنگل‌های سبز، سواحل خزر و چشم‌اندازهای چشم‌نواز نیست؛ این سرزمین زیستگاه گونه‌هایی ارزشمند و میراثی طبیعی است که حفاظت از آن، مسئولیتی فراتر از یک دستگاه اجرایی و مأموریتی همراه با خطر و دشواری است.

در این میان، محیط‌بانان در خط مقدم نبردی ایستاده‌اند که گاهی با شکارچیان مسلح، گاهی با حوادث طبیعی و گاهی با کمبود امکانات و دوری از خانواده گره می‌خورد؛ نبردی برای آنکه طبیعت شمال همچنان زنده بماند.

مازندران به دلیل برخورداری از جنگل‌های هیرکانی، تالاب‌ها، رودخانه‌ها، سواحل دریای خزر و تنوع زیستی کم‌نظیر، یکی از مهم‌ترین کانون‌های طبیعی و گردشگری کشور به شمار می‌رود. با این حال، حفاظت از چنین گستره ارزشمندی تنها با حضور نیروهای محیط‌بانی محقق نمی‌شود و به مجموعه‌ای از سیاست‌های مدیریتی، زیرساخت‌های زیست‌محیطی، مشارکت جوامع محلی و حمایت عملی از نیروهای حفاظتی نیاز دارد.

نجات یک فوک؛ روایتی از ارزش یک فرصت دوباره برای زندگی

در میان تجربه‌های اخیر محیط‌زیستی مازندران، نجات «برنا»، فوک خزری گرفتار در تور صیادی در سواحل خزر، جلوه‌ای متفاوت از مأموریت حفاظت را به نمایش گذاشت؛ عملیاتی که بار دیگر اهمیت صیانت از گونه‌های ارزشمند دریای خزر و ضرورت همکاری میان نیروهای محیط‌زیست و فعالان محلی را یادآوری کرد.

گاهی حاصل ساعت‌ها تلاش، تنها بازگشت یک جان به طبیعت است؛ اما همین فرصت دوباره برای زندگی، به‌خوبی نشان می‌دهد که حفاظت از محیط زیست صرفاً اجرای قوانین و مقابله با تخلفات نیست، بلکه پاسداری از حق حیات همه موجودات زنده است.

در سوی دیگر این تلاش‌ها، همراهی جوامع محلی و همیاران محیط زیست نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. تجربه نشان داده است هرجا شناخت بومی، علاقه مردم و ظرفیت نیروهای داوطلب در کنار مأموریت‌های تخصصی محیط‌بانان قرار گرفته، امکان حفاظت مؤثرتر و ماندگارتر از عرصه‌های طبیعی فراهم شده است.

فرماندهان پاسگاه‌ها؛ تصمیم‌گیران دشوارترین لحظه‌ها

محمدرضا کنعانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران، با اشاره به نقش نیروهای عملیاتی در صیانت از عرصه‌های طبیعی، فرماندهان پاسگاه‌های محیط‌بانی را از ارکان مهم مدیریت میدانی حفاظت دانست.

وی در گفت وگو با خبرنگار مهر با تأکید بر اینکه فرماندهان پاسگاه‌ها در دشوارترین شرایط مسئولیت تصمیم‌گیری و اجرای مأموریت را بر عهده دارند، اظهار کرد: این نیروها علاوه بر پذیرش مسئولیت تصمیم‌های خود، باید مراقب جان و امنیت همکارانشان نیز باشند و مأموریت حفاظت را در شرایط مختلف پیش ببرند.

کنعانی شناخت دقیق عرصه، قضاوت حرفه‌ای و تجربه عملیاتی فرماندهان را از عوامل مؤثر در مدیریت مسائل محیط‌بانی برشمرد و افزود: تجربه میدانی این نیروها بارها در شناخت بهتر مشکلات و انتخاب راهکارهای مناسب برای حفاظت از طبیعت راهگشا بوده است.

در همین راستا، شش محیط‌بان نمونه مازندران در یک آیین ملی مورد تقدیر قرار گرفتند. مصطفی کلانه و محسن حاجیان از شهرستان ساری، اسدالله بوداغی و جعفر قاسمی از شهرستان آمل، قاسم مقیمی از شهرستان نوشهر و مهدی رستم‌نژاد از شهرستان بابلسر، شش محیط‌بان نمونه استان بودند که در این مراسم مورد تجلیل قرار گرفتند.

وقتی رویارویی با شکارچیان، خطر مرگ را به همراه دارد

اما پشت تقدیرها و عناوین افتخارآمیز محیط‌بانان، واقعیتی دشوار وجود دارد؛ واقعیتی که از جراحت در جریان مقابله با شکارچیان غیرمجاز تا خطر سقوط از صخره، حمله حیوانات وحشی و غرق‌شدن در رودخانه‌ها و دریاچه‌ها امتداد پیدا می‌کند.

مسلم آهنگری، محیط‌بان مازندرانی در گفت وگو با خبرنگار مهر با اشاره به دشواری مقابله با شکارچیان غیرمجاز اظهار کرد: مبارزه با شکارچیان کار بسیار مشکلی است و تاکنون چندین بار در این مسیر مجروح شده‌ام.

وی با بیان اینکه محیط‌بانان در جریان مأموریت‌های خود با مخاطرات متعددی روبه‌رو هستند، افزود: سقوط از صخره، حمله حیوانات وحشی و احتمال غرق‌شدن در آب دریاچه‌ها و رودخانه‌ها از جمله خطراتی است که نیروهای محیط‌بانی را تهدید می‌کند.

این محیط‌بان، حمله شکارچیان متخلف را یکی از جدی‌ترین تهدیدهای شغلی دانست و گفت: همواره این نگرانی وجود دارد که در جریان مقابله با متخلفان هدف گلوله قرار بگیریم و حتی در مواردی خانواده‌های محیط‌بانان نیز مورد آزار و اذیت قرار گرفته‌اند.

مخاطرات این شغل تنها به لحظه رویارویی با شکارچیان یا حوادث طبیعی محدود نمی‌شود. دوری طولانی‌مدت از خانواده و فشارهای روحی ناشی از حضور مستمر در عرصه‌های طبیعی نیز بخشی از واقعیت زندگی محیط‌بانان است.

وی ادامه داد: خدمت در جنگل و نبود امکانات و حفاظت کافی در برابر شکارچیان، فشارهای روحی و روانی زیادی بر محیط‌بانان وارد می‌کند و این شرایط، دشواری‌های این حرفه را دوچندان کرده است.

این اظهارات نشان می‌دهد که حفاظت از طبیعت، علاوه بر تخصص و تعهد، به نیروی انسانی برخوردار از امنیت شغلی، تجهیزات مناسب، پشتیبانی عملیاتی و حمایت‌های روانی نیاز دارد؛ موضوعی که بدون توجه جدی به آن، نمی‌توان انتظار داشت محیط‌بانان در همه شرایط با توان و آمادگی کافی به مأموریت خود ادامه دهند.

حفاظت از محیط زیست پیش‌شرط توسعه گردشگری است

در سطح مدیریت اجرایی استان نیز حفاظت از محیط زیست به‌عنوان یکی از پیش‌نیازهای توسعه مازندران مورد تأکید قرار گرفته است؛ استانی که بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی و گردشگری آن به سلامت جنگل‌ها، سواحل، تالاب‌ها و منابع طبیعی وابسته است.

مهدی یونسی رستمی، استاندار مازندران، با تأکید بر اینکه حفاظت از محیط زیست نخستین و حیاتی‌ترین گام در مسیر توسعه گردشگری و زیرساخت‌های استان است، بر ضرورت نگاه مسئولانه به سرمایه‌های طبیعی تأکید کرد.

وی با اشاره به لزوم عبور از مدیریت سنتی و حرکت به سمت مدیریت علمی، از برنامه‌های تحول‌آفرین در حوزه مدیریت پسماند خبر داد؛ برنامه‌هایی که در کنار ساماندهی فاضلاب و پیشگیری از آتش‌سوزی در عرصه‌های طبیعی، بخشی از رویکرد اجرایی استان برای کاهش تهدیدهای زیست‌محیطی به شمار می‌روند.

توجه به مدیریت پسماند و فاضلاب از آن جهت اهمیت دارد که فشار ناشی از جمعیت شناور، گردشگران و فعالیت‌های اقتصادی در بخش‌هایی از مازندران، ضرورت توسعه زیرساخت‌های متناسب با ظرفیت محیطی استان را افزایش داده است. همچنین پیشگیری از آتش‌سوزی در جنگل‌ها و مراتع، به‌ویژه در عرصه‌های حساس طبیعی، نیازمند برنامه‌ریزی پیشگیرانه، تجهیزات مناسب و هماهنگی دستگاه‌های مسئول است.

در چنین شرایطی، توسعه گردشگری زمانی می‌تواند به تقویت اقتصاد استان منجر شود که با ظرفیت اکولوژیک منطقه هماهنگ باشد و منابع طبیعی را به بهای توسعه کوتاه‌مدت در معرض تخریب قرار ندهد.

حفاظت از طبیعت؛ مسئولیتی فراتر از محیط‌بانی

آنچه از کنار هم قرار گرفتن این تجربه‌ها به دست می‌آید، یک واقعیت روشن است؛ محیط‌بانان اگرچه در خط مقدم حفاظت حضور دارند، اما مسئولیت صیانت از طبیعت نمی‌تواند تنها بر دوش آنان باقی بماند.

نجات برنا، مقابله با شکارچیان غیرمجاز، تلاش فرماندهان پاسگاه‌ها، نقش همیاران محیط زیست و برنامه‌های مدیریت اجرایی استان، حلقه‌های به‌هم‌پیوسته یک مأموریت بزرگ هستند؛ مأموریتی که موفقیت آن به همکاری مردم، دستگاه‌های اجرایی و مجموعه محیط زیست وابسته است.

مازندران برای حفظ جایگاه طبیعی و گردشگری خود، بیش از هر زمان دیگری به مدیریت علمی، تأمین زیرساخت‌های زیست‌محیطی، حمایت از نیروهای حفاظتی و تقویت فرهنگ عمومی حفاظت نیاز دارد.

محیط‌بانان هر روز در جنگل، کوهستان و ساحل برای حفظ حیات طبیعت تلاش می‌کنند؛ اما پاسداری از این میراث تنها زمانی به نتیجه می‌رسد که امنیت آنان، مسئولیت‌پذیری مدیران و مشارکت مردم در کنار یکدیگر قرار گیرد.

طبیعت مازندران سرمایه‌ای نیست که بتوان آن را دوباره ساخت؛ همان‌گونه که جان یک محیط‌بان و حیات یک گونه جانوری، فرصتی نیست که بتوان به‌آسانی جایگزین کرد.