انار اشرف در دوراهی بازار و برندسازی

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: در میان باغ‌های انار شرق مازندران، درختانی ریشه دوانده‌اند که سال‌ها بخشی از هویت باغداری بهشهر بوده‌اند؛ درختانی با انارهایی که شاید پوستشان به سرخی و یکدستی ارقام تجاری نباشدد، اما دانه‌های آبدار و خوش‌طعم، هسته‌های نرم و ماندگاری مناسب، نام «انار اشرف» را در حافظه باغداران و مردم منطقه زنده نگه داشته‌اند.

امروز اما این میراث باغی در برابر معادله‌ای دشوار قرار گرفته است؛ معادله‌ای که یک سوی آن اصالت و ویژگی‌های منحصربه‌فرد ارقام بومی قرار دارد و سوی دیگر، ضرورت کسب درآمد بیشتر، ورود زودهنگام به بازار و رقابت با انارهای خوش‌رنگ و درشت‌دانه‌ای که مشتریان بیشتری را جذب می‌کنند.

در سال‌های اخیر، بخشی از باغداران بهشهری با هدف افزایش بازده اقتصادی، درختان انار بومی را کنار گذاشته و به کشت ارقام اصلاح‌شده و غیربومی روی آورده‌اند؛ تصمیمی که از نگاه آنان بیش از آنکه به معنای چشم‌پوشی از یک میراث قدیمی باشد، پاسخی به واقعیت‌های بازار و هزینه‌های باغداری است.

هنگامی که محصول یک باغدار دیرتر به بازار می‌رسد، فرصت فروش با قیمت‌های بالاتر را از دست می‌دهد و در رقابت ظاهری با ارقام تجاری نیز با محدودیت مواجه می‌شود، حفظ رقم بومی به تصمیمی دشوار تبدیل خواهد شد.

این وضعیت در حالی شکل گرفته که بهشهر همچنان یکی از کانون‌های مهم تولید انار در مازندران است. بر اساس اعلام مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان، یک‌هزار و ۲۶۰ هکتار از باغ‌های منطقه به کشت انار اختصاص دارد و پیش‌بینی تولید امسال به ۱۵ هزار و ۱۲۰ تن می‌رسد؛ ظرفیتی که با فعالیت یک‌هزار و ۱۰۰ بهره‌بردار پیوند خورده و می‌تواند پشتوانه‌ای برای توسعه اقتصادی منطقه باشد.

باغدار میان نان امروز و میراث فردا

حمیدرضا احمدی، از باغداران شهرستان بهشهر، روند جایگزینی انارهای بومی با ارقام اصلاح‌شده را نگران‌کننده می‌داند، اما معتقد است برای فهم این اتفاق باید شرایط اقتصادی باغدار را نیز در نظر گرفت؛ باغداری که هر سال با هزینه‌های نگهداری، دشواری فروش و نوسان قیمت محصول روبه‌رو است و نمی‌تواند تنها بر پایه علاقه به یک رقم محلی، درباره آینده باغ خود تصمیم بگیرد.

او در گفتگو با خبرنگار مهر در توضیح این وضعیت می‌گوید: باغدار وقتی می‌بیند انارهای اصلاح‌شده زودتر وارد بازار می‌شوند، ظاهر جذاب‌تری دارند و امکان فروش آن‌ها با قیمت مناسب‌تر فراهم است، به‌طور طبیعی به فکر تغییر نوع کشت می‌افتد. از نظر اقتصادی، نمی‌توان به او خرده گرفت؛ چون باغ برای بسیاری از خانواده‌ها منبع درآمد و وسیله تأمین معاش است و باید بتواند هزینه‌های زندگی را پوشش دهد.

وی با اشاره به تفاوت زمان عرضه انارهای بومی و ارقام زودرس می‌افزاید: انارهای محلی بهشهر معمولاً حدود یک تا یک‌ماه‌ونیم پس از انارهای اصلاح‌شده و انارهایی که در بازار با نام انار گل ساوه شناخته می‌شوند، به بازار می‌رسند و در این فاصله، بخشی از محصول رقیب فروخته شده و بازار نیز ممکن است با عرضه بیشتر انار، کاهش قیمت را تجربه کرده باشد.

وی ادامه داد: بنابراین باغدار انار بومی، نه‌تنها فرصت فروش در دوره ابتدایی بازار را از دست می‌دهد، بلکه هنگام عرضه محصول خود باید با شرایط قیمتی متفاوتی رقابت کند.

احمدی با تأکید بر اینکه کیفیت واقعی یک انار را نمی‌توان تنها از روی پوست آن سنجید، معتقد است ویژگی‌های طعمی و بافتی انار بومی باید به شکلی معرفی شود که مصرف‌کننده بتواند تفاوت آن را بشناسد.

از نگاه او، اگر در سال‌های گذشته برنامه‌ای منسجم برای اصلاح ارقام محلی و بهبود ویژگی‌های ظاهری و زمان باردهی آن‌ها اجرا می‌شد، امروز امکان رقابت انار اشرف در بازار بیشتر بود.

انتخاب رقم؛ تصمیمی که از حساب‌وکتاب باغ شروع می‌شود

تغییر الگوی کشت در بهشهر را می‌توان در تجربه باغدارانی دید که برای افزایش درآمد و کاهش زمان انتظار برای رسیدن به تولید اقتصادی، به سراغ ارقام تجاری رفته‌اند.

محمدحسن نظری، باغدار بهشهری که در باغ خود انار گل ساوه کشت کرده است، بازارپسندی و زودبازده بودن را از دلایل انتخاب این رقم می‌داند. او معتقد است انارهای محلی منطقه از کیفیت خوبی برخوردارند، اما این کیفیت همیشه در ظاهر میوه نمایان نیست و همین موضوع بر انتخاب خریدار اثر می‌گذارد.

به گفته وی ارقام اصلاح‌شده ممکن است در سال‌های دوم و سوم مقداری محصول بدهند و در سال‌های چهارم و پنجم به باردهی اقتصادی برسند؛ موضوعی که در مقایسه با برخی ارقام بومی، برای باغدار اهمیت دارد. هرچه زمان رسیدن به درآمد مناسب کوتاه‌تر باشد، امکان بازگشت سرمایه و مدیریت هزینه‌های باغ نیز بهتر فراهم می‌شود.

این باغدار با انتخاب انار گل ساوه، در واقع به یکی از مهم‌ترین معیارهای تصمیم‌گیری در کشاورزی امروز پاسخ داده است؛ معیاری که در آن زمان باردهی، عملکرد، هزینه تولید، ظاهر محصول و قابلیت فروش، همگی در کنار کیفیت طعمی قرار می‌گیرند.

با این حال، تجربه او به معنای بی‌ارزش بودن انار اشرف نیست؛ بلکه نشان می‌دهد رقم بومی برای باقی ماندن در باغ‌ها باید بتواند بخشی از مزیت‌های اقتصادی ارقام رقیب را نیز به دست آورد. اگر اصلاح علمی ارقام محلی بتواند ضمن حفظ طعم و ویژگی‌های مطلوب، زمان رسیدگی، میزان باردهی یا ظاهر محصول را بهبود دهد، باغدار دلیل بیشتری برای نگهداری و توسعه این درختان خواهد داشت.

اناری با هویت بومی؛ مزیتی که هنوز به‌درستی معرفی نشده است

صدیقه فاضل اشرفی، کارشناس کشاورزی، با اشاره به شرایط طبیعی شرق مازندران، از ظرفیت قابل‌توجه رویش انار در محدوده میانکاله و شهرستان بهشهر سخن می‌گوید. به گفته او، حدود ۱۲ هزار هکتار انار ترش خودرو در محدوده خلیج میانکاله و ۱۵۰ هکتار انار وحشی ترش به‌صورت پراکنده در شهرستان وجود دارد؛ ظرفیتی که نشان‌دهنده سازگاری این گیاه با شرایط طبیعی منطقه است.

او به خبرنگار مهر توضیح می‌دهد: انارهای خود رو در میانکاله به دلیل ترشی زیاد، بیشتر برای تهیه رب انار برداشت می‌شوند و در اراضی این محدوده سم‌پاشی صورت نمی‌گیرد. این ویژگی‌ها، در کنار سابقه کشت ارقام بومی در باغ‌های منطقه، می‌تواند زمینه‌ای برای بررسی دقیق‌تر ظرفیت‌های تولید طبیعی و کم‌نهاده انار فراهم کند.

فاضل اشرفی با اشاره به تفاوت شیوه مدیریت باغ‌های قدیمی و جدید می‌گوید بسیاری از باغ‌های قدیمی انار با مراقبت محدود اداره می‌شوند و باغدار معمولاً هنگام برداشت به سراغ آن‌ها می‌رود؛ در حالی که در باغ‌های جدید، عملیات تغذیه و مدیریت آفات و بیماری‌ها با نظم بیشتری انجام می‌شود تا محصول با کیفیت مناسب‌تری به بازار برسد.

این تفاوت نشان می‌دهد که بخشی از فاصله میان محصول بومی و انتظارات بازار ممکن است به شیوه مدیریت باغ نیز مربوط باشد. به بیان دیگر، هر ضعف ظاهری یا کاهش عملکرد را نباید صرفاً به ویژگی‌های ژنتیکی رقم نسبت داد؛ چراکه تغذیه، آبیاری، هرس، سلامت درخت، زمان برداشت و نحوه نگهداری محصول نیز بر کیفیت نهایی تأثیر می‌گذارند.

ضعف تبلیغات در معرفی آمار اشرف

مشکات، باغدار نمونه، نیز یکی از موانع اصلی گسترش بازار انار اشرف را ضعف تبلیغات و نبود جایگاه تثبیت‌شده برای این محصول می‌داند.

به گفته او، انار اشرف با وجود برخورداری از دانه‌های درشت، رنگ سرخ و عطر و طعم مطلوب، به اندازه برخی ارقام شناخته‌شده مانند انار ساوه در بازار کشور معرفی نشده است.

او معتقد است که رنگ زرد و لکه‌دار پوست و اندازه کوچک‌تر برخی از انارهای بومی باعث می‌شود مصرف‌کننده در نگاه نخست، ارقام درشت و سرخ را انتخاب کند؛ در حالی که ویژگی‌های درونی انار اشرف می‌تواند برای کسانی که به طعم، کیفیت دانه و ماندگاری اهمیت می‌دهند، مزیت قابل‌توجهی باشد.

از نگاه این باغدار، مسئله اصلی آن است که انار اشرف هنوز به محصولی دارای هویت تجاری مشخص تبدیل نشده و فروش آن بیشتر به بازارهای محدود وابسته است. در چنین شرایطی، کیفیت محصول به‌تنهایی برای رقابت کافی نیست و باید با معرفی هدفمند، بسته‌بندی مناسب و ایجاد اعتماد میان تولیدکننده و خریدار همراه شود.

جهاد کشاورزی؛ از آموزش باغداران تا تکمیل زنجیره ارزش

ظرفیت تولید انار در بهشهر، در کنار نگرانی‌ها درباره کاهش سهم ارقام بومی، ضرورت بازنگری در سیاست‌های حمایتی این بخش را برجسته می‌کند. زمانی که یک شهرستان بیش از هزار بهره‌بردار انار دارد و تولید آن به هزاران تن می‌رسد، تصمیم‌های مربوط به رقم کاشت، مدیریت باغ و شیوه فروش، تنها انتخاب‌های فردی باغداران نیست؛ بلکه بر ساختار اقتصادی یک بخش از کشاورزی منطقه اثر می‌گذارد.

سید اسماعیل حسینی، سرپرست مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان بهشهر در گفت وگو با خبرنگار مهر با اشاره به وجود یک‌هزار و ۲۶۰ هکتار باغ انار و پیش‌بینی تولید ۱۵ هزار و ۱۲۰ تن محصول در سال جاری، این شهرستان را از مناطق شاخص تولید انار در مازندران و شرق کشور می‌داند.

به گفته وی، یک‌هزار و ۱۰۰ بهره‌بردار در تولید انار شهرستان فعالیت دارند و دانش بومی، تجربه باغداری و تلاش مستمر آنان نقش مهمی در استمرار تولید و تأمین محصول بازار ایفا می‌کند. این گستردگی بهره‌برداران نشان می‌دهد که انار علاوه بر ارزش کشاورزی، با اشتغال و معیشت خانوارهای روستایی نیز پیوند خورده است.

حسینی، مدیریت اصولی تغذیه و آبیاری، کنترل فنی آفات و بیماری‌ها، هرس مناسب و برداشت در زمان صحیح را از عوامل مؤثر در ارتقای کیفیت و کمیت محصول عنوان می‌کند و می‌گوید کارشناسان جهاد کشاورزی از طریق آموزش‌های تخصصی، توصیه‌های فنی و خدمات ترویجی در مسیر توانمندسازی باغداران فعالیت دارند.

با این حال، برای پاسخ به مسئله انار اشرف، آموزش‌های عمومی باغداری باید با برنامه‌ای مشخص برای شناسایی و حفظ ارقام بومی همراه شود. ثبت باغ‌های دارای درختان اصیل، شناسایی درختان برتر، بررسی ویژگی‌های کیفی و عملکردی و فراهم کردن امکان تکثیر نهال‌های سالم و شناسنامه‌دار می‌تواند نخستین گام برای جلوگیری از کاهش ذخایر ژنتیکی این محصول باشد.

در کنار تولید، مسئله بازاررسانی نیز به همان اندازه اهمیت دارد. توسعه بسته‌بندی استاندارد، ایجاد شبکه‌های فروش مستقیم، معرفی محصول به فروشگاه‌های تخصصی و مراکز عرضه میوه، بررسی ظرفیت فرآوری و تقویت ارتباط میان باغداران و خریداران عمده، می‌تواند بخشی از فاصله میان قیمت دریافتی تولیدکننده و ارزش نهایی محصول را کاهش دهد.

انار اشرف همچنین ظرفیت بررسی و توسعه فرآورده‌هایی مانند رب انار و آب انار را دارد؛ محصولاتی که در صورت برخورداری از کیفیت ثابت، بسته‌بندی مناسب و بازار هدف مشخص، می‌توانند وابستگی باغدار به فروش میوه تازه را کاهش دهند. تحقق این هدف، البته به مطالعات اقتصادی، زیرساخت‌های فرآوری، استانداردهای بهداشتی و ارزیابی واقعی تقاضای بازار نیاز دارد.

سرنوشت انار اشرف در بهشهر، بیش از آنکه به تعداد جشنواره‌ها یا میزان توجه رسانه‌ای وابسته باشد، به این بستگی دارد که آیا می‌توان میان حفظ میراث باغداری منطقه و نیازهای اقتصادی تولیدکنندگان پیوندی واقعی برقرار کرد یا نه. باغداری که با ارقام غیربومی درآمد بیشتری به دست می‌آورد، تا زمانی که مزیت اقتصادی روشنی برای حفظ درختان بومی نداشته باشد، انگیزه محدودی برای ادامه کشت آن‌ها خواهد داشت.

بهشهر با ظرفیت تولید قابل‌توجه انار و جامعه گسترده بهره‌برداران، امکان آن را دارد که انار اشرف را از یک محصول محلی کم‌شناخته‌شده به محصولی متمایز در بازار تبدیل کند؛ اما این هدف تنها زمانی دست‌یافتنی است که کیفیت بومی با دانش روز، هویت تاریخی با بازاریابی حرفه‌ای و جشنواره با برنامه‌ای مستمر برای توسعه اقتصادی همراه شود.