پساب زیتون؛ تهدید زیست‌ محیطی یا فرصتی برای خلق ثروت؟

خبرگزاری مهر، گروه استان ها- رها افشار: پساب حاصل از فرآوری زیتون سال‌ هاست در حاشیه صنعت روغن‌ کشی این محصول به عنوان یکی از چالش‌ های جدی زیست‌ محیطی مطرح است؛ مایعی تیره‌ رنگ با بار آلی بالا و ترکیبات فنولی که اگر بدون تصفیه وارد خاک، رودخانه‌ها یا منابع آب زیرزمینی شود، می‌تواند تبعاتی فراتر از یک آلودگی مقطعی داشته باشد، اما همین پساب، در صورت استفاده از فناوری‌های مناسب، ظرفیت تبدیل شدن به منبعی برای تولید انرژی، کود آلی و حتی استخراج ترکیبات با ارزش افزوده بالا را دارد.

استان گیلان به واسطه جایگاه خود در تولید زیتون، به‌ ویژه شهرستان رودبار، با این چالش بیش از بسیاری از مناطق دیگر کشور مواجه است. توسعه صنایع فرآوری و روغن‌کشی زیتون از یک سو به تکمیل زنجیره ارزش این محصول کمک می‌کند و از سوی دیگر، در صورت نبود سازوکار مناسب برای مدیریت پسماند و پساب، می‌تواند فشار مضاعفی بر محیط زیست منطقه وارد کند.

رودبار یکی از قطب‌ های اصلی تولید زیتون کشور به شمار می‌رود و بخش قابل توجهی از محصول تولیدی این شهرستان وارد چرخه فرآوری و روغن‌کشی می‌شود. بر اساس آمارهای موجود، این شهرستان دارای ۱۰ واحد روغن‌کشی صنعتی با ظرفیت مجموع ۲۴ هزار تن و حدود ۱۰۰ واحد بسته‌بندی سنتی، مدرن و نیمه‌مدرن با ظرفیت ۱۲ هزار تن است.

مسئله اصلی اما تنها میزان تولید روغن یا ظرفیت واحدهای فرآوری نیست؛ بلکه پسماند و پسابی است که در فرآیند تولید ایجاد می‌شود و در صورت مدیریت نادرست، می‌تواند هزینه‌ های زیست‌ محیطی سنگینی بر منطقه تحمیل کند.

پساب زیتون؛ آلاینده‌ای با بار آلی بالا

محمود هوشیارفرد، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان، با اشاره به ویژگی‌های پساب حاصل از فرآوری زیتون، اظهار کرد: پساب کارخانجات روغن‌کشی زیتون یکی از چالش‌برانگیزترین انواع پساب در صنایع غذایی است و به دلیل غلظت بالای مواد آلی و وجود ترکیبات فنولی و پلی‌فنولی، در صورت رهاسازی بدون تصفیه می‌تواند آثار نامطلوبی بر محیط زیست داشته باشد.

وی افزود: میزان تولید پساب ارتباط مستقیمی با فناوری مورد استفاده در کارخانه دارد؛ به‌طوری که در سیستم‌های سه‌فازی برای جداسازی روغن آب بیشتری مصرف می‌شود و در نتیجه حجم پساب افزایش می‌یابد، در حالی که در سیستم‌های دو فازی مدرن، مصرف آب کمتر بوده و حجم پساب تولیدی نیز کاهش پیدا می‌کند.

هوشیارفرد با بیان اینکه در سیستم سه‌فازی به ازای هر تن زیتون حدود ۸۰۰ تا یک هزار و ۲۰۰ لیتر پساب تولید می‌شود، گفت: این میزان در سیستم دو فازی به حدود ۱۰۰ تا ۳۰۰ لیتر و در روش سنتی پرس به حدود ۴۰۰ لیتر به ازای هر تن زیتون می‌رسد.

رودبار؛ مواجهه با هزاران مترمکعب پساب در فصل برداشت

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان با اشاره به ظرفیت واحدهای روغن‌کشی رودبار بیان کرد: اگر ظرفیت اسمی ۲۴ هزار تنی ۱۰ واحد صنعتی روغن‌کشی این شهرستان را مبنا قرار دهیم، در صورت استفاده از سیستم دو فازی، حدود چهار هزار و ۸۰۰ مترمکعب پساب در یک فصل برداشت تولید خواهد شد.

وی ادامه داد: در صورت استفاده از سیستم سه فازی، این میزان می‌تواند به حدود ۲۴ هزار مترمکعب در فصل برسد؛ البته این اعداد بر مبنای ظرفیت اسمی واحدها محاسبه شده و میزان واقعی پساب به مقدار زیتون فرآوری‌شده و میزان فعالیت کارخانه‌ها بستگی دارد.

هوشیارفرد تأکید کرد: بنابراین می‌توان برآورد کرد که در یک فصل کاری، حجم قابل توجهی پساب در واحدهای صنعتی روغن‌کشی رودبار تولید می‌شود و حتی در حالت حداقلی نیز این حجم به اندازه‌ای نیست که بتوان از کنار آن به سادگی عبور کرد.

وقتی پساب زیتون وارد رودخانه می‌شود

وی با تشریح پیامدهای رهاسازی این پساب در طبیعت گفت: یکی از مهم‌ترین مشکلات پساب زیتون، بار آلی بالای آن است. شاخص‌هایی مانند COD و BOD نشان‌دهنده میزان مواد آلی موجود در پساب هستند و در مورد پساب زیتون، COD اهمیت ویژه‌ای در ارزیابی بار آلودگی دارد.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان افزود: زمانی که پساب دارای بار آلی بالا وارد رودخانه می‌شود، میکروارگانیسم‌های موجود در آب برای تجزیه این مواد، اکسیژن محلول را مصرف می‌کنند و در نتیجه میزان اکسیژن آب کاهش می‌یابد؛ اتفاقی که می‌تواند حیات آبزیان را با تهدید جدی مواجه کند.

هوشیارفرد ادامه داد: ترکیبات فنولی موجود در پساب نیز می‌تواند فعالیت برخی میکروارگانیسم‌های مفید را مختل کند و در فرآیندهای طبیعی تجزیه و بازگشت مواد در اکوسیستم رودخانه اختلال ایجاد کند.

وی با اشاره به اسیدی بودن پساب زیتون اظهار کرد: اسیدیته پایین پساب و همچنین وجود مواد جامد معلق، از دیگر عواملی است که در صورت ورود مستقیم به منابع آبی می‌تواند تعادل طبیعی اکوسیستم را برهم زده و کیفیت آب را کاهش دهد.

تهدیدی برای خاک و باغ‌های زیتون

هوشیارفرد درباره پیامدهای ورود پساب تصفیه‌نشده به اراضی کشاورزی نیز گفت: رهاسازی این پساب در زمین‌های کشاورزی بدون رعایت اصول علمی می‌تواند به دلیل اسیدیته، املاح و ترکیبات فنولی، کیفیت خاک را تحت تأثیر قرار دهد و در شرایط نامناسب حتی به کاهش قابلیت کشت و آسیب به ریشه گیاهان منجر شود.

وی افزود: بنابراین تصور اینکه می‌توان تمام پساب تولیدی را صرفاً با پخش کردن در زمین‌های کشاورزی مدیریت کرد، به‌ویژه در مقیاس صنعتی، راهکاری پایدار محسوب نمی‌شود و باید متناسب با حجم و میزان بار آلودگی، فناوری مناسب تصفیه و استفاده مجدد از پساب طراحی شود.

فقط حجم پساب مهم نیست؛ بار آلودگی تعیین‌ کننده است

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان با تأکید بر اینکه در مدیریت پساب تنها حجم آن اهمیت ندارد، تصریح کرد: میزان بار آلودگی به‌ویژه COD و همچنین غلظت ترکیبات فنولی، شاخص‌های بسیار مهمی در تعیین روش مدیریت و تصفیه هستند.

وی گفت: برآوردهای انجام‌شده نشان می‌دهد بار COD در واحدهای بزرگ روغن‌کشی می‌تواند بسیار بالا باشد و همین مسئله ضرورت طراحی سیستم‌های تخصصی تصفیه را نشان می‌دهد.

هوشیارفرد ادامه داد: پساب زیتون به دلیل وجود ترکیبات فنولی، پلی‌فنولی و اسیدی، از نظر مدیریت و تصفیه با فاضلاب‌های معمولی تفاوت دارد و نمی‌توان نسخه‌های عمومی تصفیه فاضلاب را بدون بررسی ویژگی‌های آن به کار گرفت.

تفاله زیتون؛ پسماندی که می‌تواند به کود تبدیل شود

وی یکی دیگر از چالش‌های صنعت روغن‌کشی را حجم بالای تفاله زیتون دانست و اظهار کرد: تفاله زیتون نیز به دلیل وجود ترکیبات فنولی و ویژگی‌های خاص خود، نیازمند مدیریت اصولی است و استفاده مستقیم و بدون فرآوری آن در خاک می‌تواند مشکلاتی ایجاد کند.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان افزود: یکی از راهکارهای مناسب، فرآیند کمپوست‌سازی است. تفاله زیتون پس از طی فرآیند مناسب می‌تواند به یک ماده آلی ارزشمند تبدیل شود که در اصلاح ساختمان خاک و تأمین برخی عناصر غذایی مورد استفاده قرار گیرد.

وی با اشاره به شرایط اقلیمی گیلان بیان کرد: با توجه به بارندگی بالای استان، محل تولید و نگهداری کمپوست باید دارای پوشش مناسب باشد تا شیرابه حاصل از تفاله وارد آب‌های سطحی و منابع آبی نشود.

هوشیارفرد تصریح کرد: کمپوست حاصل از تفاله زیتون به دلیل داشتن پتاسیم می‌تواند برای باغ‌های زیتون منطقه نیز کاربرد داشته باشد و ضمن کاهش هزینه‌های مدیریت پسماند، بخشی از نیاز باغ‌ها به مواد آلی را تأمین کند.

پساب زیتون؛ ماده اولیه تولید انرژی

به گفته هوشیارفرد، یکی از مسیرهای قابل بررسی برای تبدیل این تهدید زیست‌ محیطی به فرصت اقتصادی، استفاده از فرآیند هضم بی‌هوازی و تولید بیوگاز است.

وی اظهار کرد: پساب زیتون به دلیل بار آلی بالا، ظرفیت مناسبی برای تولید بیوگاز دارد و در صورت طراحی و اجرای صحیح فرآیند هضم بی‌هوازی، می‌توان بخشی از مواد آلی موجود در پساب را به انرژی تبدیل کرد.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان افزود: برآوردهای انجام‌شده نشان می‌دهد ظرفیت تولید بیومتان از پساب زیتون قابل توجه است و در واحدهای صنعتی بزرگ، انرژی حاصل از آن می‌تواند بخشی از نیاز حرارتی یا الکتریکی فرآیند تولید را تأمین کند.

وی تأکید کرد: این موضوع به‌ویژه در کارخانه‌هایی که فرآیندهای انرژی‌بر مانند سانتریفیوژ دارند، می‌تواند از نظر اقتصادی و زیست‌محیطی قابل توجه باشد.

از پلی‌فنول تا ارزش افزوده اقتصادی

هوشیارفرد یکی دیگر از ظرفیت‌های قابل توجه پساب زیتون را ترکیبات فنولی و پلی‌فنولی موجود در آن عنوان کرد و گفت: برخی از این ترکیبات مانند هیدروکسی‌تیروزول از نظر اقتصادی ارزشمند هستند و در صنایع مختلف از جمله دارویی، غذایی و آرایشی ـ بهداشتی کاربرد دارند.

وی افزود: در صورت توسعه فناوری‌های مناسب برای جداسازی و خالص‌سازی این ترکیبات، بخشی از مواد موجود در پساب می‌تواند به محصولات دارای ارزش افزوده تبدیل شود.

عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان تصریح کرد: این رویکرد نیازمند سرمایه‌گذاری، دانش فنی و بررسی اقتصادی دقیق است، اما اصل موضوع نشان می‌دهد که پساب لزوماً یک ماده دورریز نیست و می‌توان برای آن کاربردهای اقتصادی تعریف کرد.

ضرورت حرکت از دفع پساب به سمت استحصال ارزش

هوشیارفرد با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به مدیریت پساب زیتون گفت: رویکرد سنتی در بسیاری از موارد بر دفع آلاینده متمرکز است، در حالی که امروز باید به سمت تصفیه، بازیافت و استحصال مواد ارزشمند حرکت کرد.

وی بیان کرد: ایجاد حوضچه‌ ها و استخر های تبخیر در شرایط مناسب، تصفیه زیستی، تولید بیوگاز، کمپوست‌سازی تفاله و استخراج ترکیبات ارزشمند از جمله مسیرهایی است که می‌تواند در یک برنامه جامع مدیریت پسماند و پساب زیتون مورد توجه قرار گیرد.

واحدهای فاقد مجوز باید وضعیت تصفیه و استقرار خود را تعیین تکلیف کنند

علی فرهی رئیس اداره محیط زیست شهرستان رودبار در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ضرورت ساماندهی وضعیت زیست‌محیطی واحدهای مستقر در شهرستان رودبار اظهار کرد: یکی از پیش‌شرط‌های اساسی برای اجرای طرح‌های نوین در حوزه مدیریت پساب و پسماند، تعیین تکلیف وضعیت حقوقی و قانونی واحدها است.

وی افزود: واحدهایی که تاکنون حتی تأییدیه‌های اولیه زیست‌محیطی یا مجوز بهره‌برداری را دریافت نکرده‌اند، پیش از ورود به طرح‌های جدید باید وضعیت استقرار و همچنین فرآیند تصفیه پایه خود را تعیین تکلیف و نسبت به قانونی کردن فعالیت خود اقدام کنند.

رئیس اداره محیط زیست شهرستان رودبار با بیان اینکه محیط زیست از طرح‌های دانش‌بنیان و فناورانه در حوزه مدیریت پساب و پسماند حمایت می‌کند، گفت: هر طرحی که بتواند پساب و پسماند را با استفاده از روش‌های اصولی و استاندارد بی‌خطرسازی و مدیریت کند، مورد استقبال محیط زیست قرار می‌گیرد.

فرهی ادامه داد: استفاده از روش‌هایی همچون کمپوست‌سازی استاندارد یا بازچرخانی پساب پس از انجام فرآیندهای تصفیه و اکسیداسیون پیشرفته می‌تواند در کاهش آثار زیست‌محیطی واحدها مؤثر باشد و زمینه استفاده مجدد از منابع را فراهم کند.

وی با تأکید بر اینکه مسئولیت سرمایه‌گذاری و اجرای این طرح‌ها بر عهده خود واحدهاست، تصریح کرد: محیط زیست ضمن حمایت و نظارت بر اجرای طرح‌های اصولی، مسئولیت ایجاد زیرساخت‌های لازم برای تصفیه و مدیریت پساب و پسماند واحدهای مستقر را بر عهده واحد تولیدی می‌داند.

الزام واحدهای فاقد مجوز به ایجاد تصفیه‌خانه اختصاصی

رئیس اداره محیط زیست شهرستان رودبار با اشاره به ضرورت برخورد قانونی با واحدهای آلاینده و فاقد مجوز بیان کرد: یکی از مهم‌ترین اقدامات فوری در حوزه نظارت زیست‌محیطی، الزام واحدهای پراکنده و فاقد مجوز به ایجاد سیستم تصفیه اختصاصی درون‌کارگاهی است.

فرهی افزود: برای اجرای این تکلیف قانونی، تمامی ظرفیت‌ها و اهرم‌های قانونی موجود مورد استفاده قرار خواهد گرفت و واحدها نمی‌توانند مسئولیت قانونی خود در قبال مدیریت پساب و پسماند را به نبود زیرساخت‌های دولتی خارج از شهرک‌های صنعتی موکول کنند.

وی با اشاره به ابزارهای قانونی موجود در این زمینه گفت: عوارض آلایندگی، قانون حفاظت و احیای تالاب‌ها، ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی و همچنین ظرفیت صدور دستورات قضایی از جمله پلمب واحدهای متخلف، از جمله ابزارهایی است که در چارچوب قانون برای برخورد با آلودگی‌های زیست‌ محیطی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

فرهی تأکید کرد: ایجاد زیرساخت تصفیه درون‌کارگاهی باید به عنوان یک تکلیف قانونی و زیست‌محیطی مورد توجه واحدهای تولیدی قرار گیرد و نمی‌توان فعالیت یک واحد را بدون تعیین تکلیف وضعیت پساب و پسماند آن ادامه داد.

وی تصریح کرد: رویکرد محیط زیست حمایت از فناوری‌های نوین، اقتصاد چرخشی و طرح‌های دانش‌بنیان در حوزه مدیریت پسماند و پساب است، اما این حمایت به معنای نادیده گرفتن الزامات قانونی نیست و واحدها باید همزمان با بهره‌گیری از فناوری‌های جدید، تکالیف قانونی و زیست‌محیطی خود را نیز به طور کامل اجرا کنند.

زنجیره ارزش زیتون بدون مدیریت پسماند کامل نمی‌شود

صنعت زیتون زمانی می‌تواند از مرحله تولید محصول خام عبور کرده و به یک زنجیره ارزش کامل تبدیل شود که فرآوری، بسته‌بندی، برندینگ، بازار و صادرات در کنار مدیریت اصولی پسماند قرار گیرد. در غیر این صورت، توسعه ظرفیت روغن‌کشی می‌تواند همزمان با افزایش تولید، حجم پسماند و پساب را نیز افزایش دهد.

در چنین شرایطی، رودبار به عنوان یکی از قطب‌های اصلی زیتون کشور، بیش از هر چیز به یک برنامه جامع برای مدیریت پساب و پسماند واحدهای فرآوری نیاز دارد؛ برنامه‌ای که صرفاً بر دفع آلاینده متمرکز نباشد و ظرفیت‌های اقتصادی موجود در این مواد را نیز مورد توجه قرار دهد.

پساب؛ تهدیدی که می‌تواند به فرصت تبدیل شود

پساب زیتون اگر بدون تصفیه وارد محیط زیست شود، می‌تواند تهدیدی جدی برای خاک، آب و زیست‌بوم‌های منطقه باشد؛ اما همین ماده در صورت مدیریت علمی می‌تواند به بخشی از چرخه تولید بازگردد.

تولید بیوگاز، استفاده از تفاله برای تولید کمپوست، بازیافت آب پس از تصفیه و استخراج ترکیبات پلی‌فنولی، مسیرهایی هستند که می‌توانند مفهوم «پسماند» را در صنعت زیتون تغییر دهند.

در این میان، تجربه رودبار می‌تواند نمونه‌ای برای حرکت از مدیریت سنتی پسماند به سمت اقتصاد چرخشی باشد؛ اقتصادی که در آن، آنچه زمانی دورریز محسوب می‌شد، پس از فرآوری و تصفیه، به ماده اولیه تولید محصول دیگری تبدیل می‌شود.

به تعبیر دیگر، پساب زیتون زمانی تهدید است که بدون مدیریت و تصفیه رها شود و زمانی می‌تواند به فرصت تبدیل شود که با تکیه بر دانش فنی، سرمایه‌گذاری و فناوری، مسیر بازگشت آن به چرخه تولید تعریف شود.

تکمیل زنجیره ارزش زیتون تنها به افزایش تولید روغن و توسعه بازار محدود نمی‌شود؛ مدیریت پساب و پسماند نیز بخشی از همین زنجیره است. اگر این بخش با نگاه علمی و اقتصادی دنبال شود، می‌توان از یک چالش محیط‌زیستی، همزمان برای تولید انرژی، اصلاح خاک، کاهش آلایندگی و ایجاد ارزش افزوده جدید استفاده کرد.